Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol

Prynhawn da, a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni'r prynhawn yma yw'r cwestiynau i’r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol, ac mae'r cwestiwn cyntaf y prynhawn yma gan Siân Gwenllian.

Merched yn Gynghorwyr Sir

Siân Gwenllian AC: 1. Sut y bydd Llywodraeth Cymru yn cefnogi’r ymdrechion llwyddiannus sy'n mynd ymlaen yn Arfon a mannau eraill i ddenu mwy o ferched i fod yn gynghorwyr sir? OQ59302

Rebecca Evans AC: Croesawaf y camau sy’n cael eu cymryd ledled Cymru i annog unigolion i ymgeisio am swyddi etholedig. Mae amrywiaeth yn sicrhau penderfyniadau gwell a mwy cynhwysol. Cyn etholiadau lleol 2027, mae'r gwaith i annog amrywiaeth yn cynnwys ymrwymiad y rhaglen lywodraethu i ymestyn y gronfa mynediad i swyddi etholedig.

Siân Gwenllian AC: Ers yr etholiad cyngor sir flwyddyn yn ôl, tua 35 y cant o gynghorwyr Cymru sy'n ferched. Yn Arfon, fe lwyddon ni i gynyddu nifer y merched a oedd yn sefyll dros Blaid Cymru o 21 y cant. Roedd hyn yn ganlyniad gwaith cwbl fwriadus gan rai ohonom ni, llawer o sgyrsiau o anogaeth, hyfforddiant, mentora, ac mae'r gefnogaeth wedi parhau dros y flwyddyn ddiwethaf iddyn nhw ers yr etholiad. Ond ydych chi'n cytuno bod angen mesurau statudol i greu'r gwir newid ar draws cynghorau Cymru er mwyn cyrraedd sefyllfa hafal? A pha waith sy'n mynd rhagddo o ran creu'r newid statudol sydd ei angen?

Rebecca Evans AC: Mae ystod o waith yn mynd rhagddo ar hyn o bryd i geisio sicrhau bod gennym grŵp mwy amrywiol o bobl yn sefyll etholiadau, i gynghorau tref a chymuned, a chynghorau sir a chynghorau bwrdeistref sirol yn y dyfodol. Ac mae’r gwaith hwnnw'n cynnwys adolygu’r gronfa mynediad i swyddi etholedig, a fu’n llwyddiannus iawn yn cefnogi nifer o ymgeiswyr i ddod yn gynghorwyr tref a chymuned yn yr etholiadau diwethaf, ond yn edrych hefyd i weld sut y gellir ymestyn trefniadau rhannu swyddi, er enghraifft, i fwy o rolau o fewn cynghorau, i gydnabod pa mor bwysig yw hynny i ddod yn opsiwn mwy deniadol ar gyfer ystod ehangach o bobl. Gwyddom fod hynny’n arbennig o ddeniadol i fenywod a phobl a chanddynt gyfrifoldebau gofalu. Ac rydym hefyd wedi bod yn archwilio beth arall y gallwn ei wneud i ehangu mynediad at gyfarfodydd hybrid fel ffordd o weithio, sydd, unwaith eto, yn cefnogi grŵp mwy amrywiol o bobl. Ond o ran gwneud y pethau hynny'n statudol—mae'n debyg ein bod yn sôn am gwotâu rhywedd yma—credaf fod sgwrs i'w chael ynglŷn â hynny, ond nid yw'n un o'n cynigion allweddol ar hyn o bryd o ran diwygiadau, ond yn sicr, mae'n rhywbeth y dylem fod yn ei drafod. Rwy’n awyddus iawn i gael mwy o drafodaethau gyda Siân Gwenllian ynglŷn â'i syniadau yn y cyswllt hwnnw.

Mark Isherwood AC: Rwyf wedi bod yn falch o gynnal a siarad yn nigwyddiadau Pŵer Cyfartal, Llais Cyfartal y Senedd yn 2022 a 2023, i ddathlu prosiect Pŵer Cyfartal, Llais Cyfartal, rhaglen fentora sy’n ceisio cynyddu amrywiaeth o gynrychiolaeth mewn bywyd cyhoeddus a gwleidyddol yng Nghymru. Partneriaeth yw Pŵer Cyfartal, Llais Cyfartal rhwng Rhwydwaith Cydraddoldeb Menywod Cymru, Stonewall Cymru, Anabledd Cymru, a Thîm Cymorth Lleiafrifoedd Ethnig ac Ieuenctid Cymru. Ac roeddwn yn falch o gymryd rhan hefyd yng nghyfarfod rhanbarthol gogledd Cymru o raglen Pŵer Cyfartal, Llais Cyfartal y mis diwethaf, yn swyddfa Autistic UK yn Llandudno, a chyfarfod a dod i wybod mwy am y rheini sy'n cael eu mentora yn y gogledd. Er mai menywod oedd y rhan fwyaf o’r rhai a fynychodd, roedd dynion a menywod hefyd yn nodi materion croestoriadol, gan gynnwys anabledd a rhywioldeb, a oedd yn cyfuno i greu rhwystrau iddynt. Pa gamau cadarnhaol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd gyda phobl i fynd i’r afael â hyn, felly, er mwyn cynyddu amrywiaeth cynrychiolaeth ym mywyd cyhoeddus a gwleidyddol Cymru?

Rebecca Evans AC: Hoffwn ddechrau, mewn gwirionedd, drwy ymuno â Mark Isherwood i gydnabod pwysigrwydd cynlluniau mentora. Rwyf wedi bod yn fentor fy hun yn un o’r cynlluniau, a chanfûm fod hynny yr un mor werthfawr i mi ag i’r unigolyn y bûm yn eu mentora, felly byddwn yn sicr yn annog pob un o'm cyd-Aelodau i edrych ar gyfleoedd i gefnogi’r mathau hynny o gynlluniau. Un o'r pethau y buom yn eu gwneud yw ceisio ehangu ein sylfaen dystiolaeth, gan edrych ar nodweddion gwarchodedig, a gwnaethom gynnal arolwg o farn aelodau'r cyhoedd ynglŷn â'u canfyddiadau o'u cynghorwyr lleol, ond wedyn, hefyd, ein harolygon o'r ymgeiswyr. Ac mae'r arolygon hynny'n dangos bod diffyg amrywiaeth difrifol, ac yn rhoi rhyw fath o fewnwelediad i ni, mewn gwirionedd, ynglŷn â beth yw'r rhwystrau o ran caniatáu i bobl â nodweddion gwarchodedig—yn aml, un neu fwy o'r nodweddion gwarchodedig hynny—gymryd rhan lawn mewn democratiaeth leol. Felly, gan adeiladu ar y gwaith ymchwil hwnnw, rydym wedi gallu cynnal amrywiaeth o weithdai, lle gwnaethom wahodd aelodau etholedig, a chynrychiolwyr o ystod o sefydliadau sy'n cynrychioli nodweddion amrywiol, gwarchodedig, i sôn mewn mwy o fanylder am y rhwystrau sy'n atal pobl rhag cymryd rhan mewn gwleidyddiaeth etholedig. A chredaf fod y gweithdai hynny wedi bod yn ddefnyddiol iawn. Daethant i ben yn ddiweddar, felly rydym yn edrych bellach ar yr holl bethau a ddysgwyd o'r gweithdai hynny, er mwyn ceisio ein helpu i nodi'r camau nesaf yn yr agenda bwysig hon.

Amlosgfeydd

Russell George AC: 2. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi awdurdodau lleol i roi mynediad i amlosgfeydd lleol? OQ59305

Rebecca Evans AC: Mae awdurdodau lleol yn awdurdodau claddedigaethau ac yn gyfrifol am eu mynwentydd a'u hamlosgfeydd eu hunain. Mater i awdurdodau cynllunio lleol yw nodi safleoedd addas ar gyfer amlosgfeydd newydd. Byddai cynigion ar gyfer amlosgfeydd newydd yn destun cyfraith cynllunio a chyfraith amgylcheddol.

Russell George AC: Diolch am eich ateb, Weinidog. Nid oes unrhyw amlosgfa ym Mhowys. Mae llawer o fy etholwyr yn gorfod teithio i Loegr, ac mae rhan helaeth o fy etholwyr yn gorfod teithio dros awr i’r amlosgfa agosaf. Felly, yn amlwg, nid yw hyn yn ddelfrydol i deuluoedd neu ffrindiau sy’n galaru, nac yn gynaliadwy iawn, yn wir. Mae’r rhan fwyaf o amlosgfeydd yng Nghymru, wrth gwrs, yn eiddo i awdurdodau lleol ac yn cael eu rheoli ganddynt, ond rwy’n awyddus i wybod sut y gall Llywodraeth Cymru gefnogi naill ai awdurdod lleol neu fusnes preifat i adeiladu a darparu gwasanaethau amlosgi yn fy etholaeth. Ac rwy’n gofyn y cwestiwn yng nghyd-destun y ffaith y gwnaed cais yn fy etholaeth i yng ngogledd Powys gan ddatblygwr preifat i adeiladu amlosgfa. Fe’i cefnogwyd gan yr awdurdod lleol mewn egwyddor, a thrwy’r broses gynllunio hefyd, ond fe’i gwrthodwyd gan Lywodraeth Cymru ar ôl galwad i mewn. Felly, yr hyn rwy'n awyddus iawn i'w ddeall gennych chi, Weinidog, yw sut y gallwch gefnogi, a sut y gall Llywodraeth Cymru gefnogi, naill ai awdurdod lleol neu ddatblygwr preifat i adeiladu amlosgfa a darparu'r gwasanaethau hynny yn fy etholaeth i, gan nad yw datblygwr preifat yn mynd i wneud hynny oni bai eu bod yn fodlon eu bod yn agored i gyn lleied o risg â phosibl a bod ganddynt gefnogaeth Llywodraeth Cymru. Felly, a wnewch chi roi cyngor i mi, efallai, ac i unrhyw ddatblygwr preifat sy'n awyddus i adeiladu amlosgfa yng ngogledd Powys, er mwyn cefnogi fy etholwyr?

Rebecca Evans AC: Diolch i Russell George am godi’r mater hwn y prynhawn yma. Rwy'n ymwybodol o’r cais penodol y cyfeiria ato, a alwyd i mewn, ac a gafodd ei wrthod wedi hynny. Mae'r rhesymau am hynny wedi'u nodi yn y llythyr penderfyniad, a chan fod hawl gan yr ymgeisydd i herio’r penderfyniad yn yr Uchel Lys, ni ddywedaf fwy am y cais hwnnw heddiw. Ond rwy’n deall y cais mwy cyffredinol am wybodaeth, ac am wn i, y cyngor fyddai i’r busnes preifat sydd â diddordeb gael trafodaethau gyda’r awdurdod lleol yn y lle cyntaf, gan fod yr asesiad ar gyfer yr angen am amlosgfeydd yn cael ei arwain yn lleol, a bydd angen i awdurdodau cynllunio lleol ystyried amrywiaeth o ffactorau, megis amser gyrru, dalgylch y ddarpariaeth bresennol—mae Russell George wedi nodi rhai o’r heriau yn hynny o beth—capasiti’r ddarpariaeth bresennol, a phoblogaeth a demograffeg, ynghyd â datblygiadau tai a gynlluniwyd yn yr ardal. Ac yn amlwg, byddai'r awdurdod am ystyried safbwyntiau'r trigolion lleol hefyd. Mae canllawiau ar sefydlu amlosgfeydd, gan gynnwys bodloni’r gofynion o dan y ddeddfwriaeth, ar gael gan Ffederasiwn yr Awdurdodau Claddu ac Amlosgi, a gallai honno fod yn ffynhonnell arall o wybodaeth ddefnyddiol i’r unigolyn dan sylw, ac i Russell George.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Sam Rowlands.

Sam Rowlands MS: Diolch, Lywydd, a phrynhawn da, Weinidog. Fel rwy’n siŵr y byddwch yn ei gofio, yn gynharach y mis hwn, ysgrifennais lythyr atoch ynghylch eithriadau i’r dreth gyngor, yn benodol mewn perthynas â’r rheoliadau 182 diwrnod ar gyfer busnesau llety hunanddarpar yng Nghymru. Yn y llythyr hwn, gofynnais am yr wybodaeth ddiweddaraf ynglŷn â pha eithriadau a wneir mewn perthynas â’r rheoliadau hynny, ac roeddwn yn falch o gael eich ymateb yn dilyn y memorandwm esboniadol a gyhoeddwyd ar 6 Mawrth. Weinidog, fe fyddwch yn gwybod y bydd y rheoliadau newydd hyn, gydag eithriadau mor gyfyngedig, yn golygu y bydd llawer o fusnesau hirsefydlog dilys yng Nghymru bellach yn talu miloedd o bunnoedd mewn trethi nad oeddent yn arfer gorfod eu talu, neu na fu'n rhaid iddynt gynllunio ar eu cyfer, gyda rhywfaint o hynny'n ôl-weithredol, gan wneud rhai o'r busnesau hyn yn anhyfyw. Felly, Weinidog, beth yw eich asesiad o hyn?

Rebecca Evans AC: Mae Llywodraeth Cymru wedi ceisio nodi safbwynt lle rydym yn cydnabod y pwysau ar fusnesau, ond hefyd yn credu y dylai perchnogion eiddo fod yn gwneud cyfraniad rhesymol i’r cymunedau y mae’r eiddo hynny wedi’u lleoli ynddynt. Rydym wedi cydnabod bod peth eiddo hunanddarpar wedi'i gyfyngu gan amodau cynllunio, sy’n ei atal rhag cael ei feddiannu'n barhaol fel prif breswylfa, ac yn y rheoliadau, a osodwyd gennym ar 6 Mawrth ac a ddaw i rym ar 1 Ebrill 2023, rydym yn cydnabod hynny o ran y meini prawf ar gyfer gosod ac uchafswm premiwm y dreth gyngor. Fodd bynnag, pan fo eithriadau statudol yn ddiffiniadwy mewn deddfwriaeth a lle byddent yn briodol yn yr holl amgylchiadau lle maent yn berthnasol, mae'n bwysig ein bod yn defnyddio hynny fel y fformat a’r sail ar gyfer gwneud ein penderfyniadau, gan fod yn credu bod amodau cynllunio yn bodloni’r gofynion hynny yn glir ac yn barhaol ac mae ganddynt eu sail ddeddfwriaethol eu hunain, a lle maent yn berthnasol, maent yn berthnasol mewn ffordd gyson. Felly, credaf fod honno'n sail briodol ar gyfer gwneud penderfyniadau. Gwn fod cyd-Aelodau wedi darparu rhestr hir o feysydd posibl eraill ar gyfer eithriadau, ac rydym wedi edrych ar bob un o’r rheini’n fanwl, ond credaf fod y rheoliadau fel y’u gosodwyd yn gosod ffordd rhesymol o symud ymlaen.

Sam Rowlands MS: Diolch am eich ateb, Weinidog. Fel rydych wedi'i amlinellu, mae'r prif eithriad a roddwyd ar waith mewn perthynas ag amodau cynllunio yn nodi mai dim ond fel llety gwyliau ac ati y gellir defnyddio eiddo. Ond rydych newydd nodi hefyd, yn eich ymateb, yr eithriadau eraill a geisiwyd gan y busnesau hyn yng Nghymru, ac yn benodol, roedd hyn yn cynnwys eithriad ar gyfer elusennau cofrestredig sy'n darparu seibiant i ofalwyr ac eiddo sy'n darparu ar gyfer pobl ag anghenion arbennig. Felly, yng ngoleuni hyn, Weinidog, a wnewch chi ailasesu premiymau'r dreth gyngor ac ystyried cyflwyno eithriad i’r rheini sy’n darparu gofal seibiant yng Nghymru?

Rebecca Evans AC: Rydym wedi edrych ar yr achos a wnaed gennych chi a chan eraill o ran lle mae eiddo’n cael ei redeg gan elusen, a chredaf y bydd yr amgylchiadau’n dibynnu ar y sefyllfa benodol mewn perthynas â’r eiddo hwnnw. Bydd yr eithriad presennol neu'r eithriad newydd eisoes yn gymwys i rai, ac mewn achosion lle nad yw hynny'n wir, mae gan awdurdodau bwerau disgresiwn y gallant eu defnyddio. Gall natur llety elusennol amrywio, a byddai’n anodd diffinio categori penodol ar gyfer hyn, ond credaf fod yna achosion lle bydd awdurdodau lleol yn defnyddio'r canllawiau diwygiedig newydd y mae Llywodraeth Cymru yn eu darparu i’w helpu i wneud y penderfyniadau hynny, pan fyddant yn credu bod yna achos gwirioneddol dros eithrio eiddo unigol, neu grŵp o eiddo neu gategori o eiddo yn lleol.

Sam Rowlands MS: Diolch am eich ymateb unwaith eto, Weinidog. Rwy’n siŵr mai chi fyddai’r cyntaf i gydnabod pwysigrwydd y busnesau llety hunanddarpar hyn yn cefnogi ein cymunedau, o ran y swyddi y maent yn eu creu ac yn eu cynnal a’r gwahaniaeth y maent yn ei wneud i’w cymunedau, ac rwy’n siŵr y byddech hefyd yn cydnabod ac yn derbyn rhywfaint o’u pryderon ynglŷn â'r rheoliadau 182 diwrnod hyn y maent yn eu hwynebu ar hyn o bryd, ac roedd nifer wedi gobeithio y byddai rhai eithriadau synhwyrol i’r premiymau, ond yn amlwg, nid yw hyn wedi digwydd, a chredaf fod angen ailadrodd hynny yma heddiw. Ond yng ngoleuni hyn, Weinidog, a wnewch chi ymrwymo heddiw i weithio'n agos gyda'r sector hynod bwysig hwn i sicrhau na fydd y busnesau dilys a gweithgar hyn yn cau, a fyddai o ganlyniad yn arwain at golli swyddi, ac felly'n effeithio ar ein cymunedau yma yng Nghymru?

Rebecca Evans AC: Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio'n agos iawn gyda'r sector twristiaeth, ac rydym yn gwrando'n ofalus iawn ar y sylwadau a wnânt ar ran eu haelodau. Credaf y bydd Sam Rowlands yn cydnabod ein bod yn ceisio sicrhau cydbwysedd yma rhwng cefnogi’r diwydiant twristiaeth a chaniatáu iddo ffynnu a'i gefnogi i ffynnu, ond gan gydnabod hefyd ar yr un pryd fod yna fater pwysig yn codi o ran eiddo sy’n cael ei danddefnyddio, yn enwedig yn rhai o’n cymunedau mwy gwledig ac arfordirol, lle mae llawer iawn o dwristiaeth ond diffyg cyfleoedd i unigolion lleol rentu neu brynu cartrefi. Felly, credaf ein bod yn ceisio sicrhau cydbwysedd mewn sefyllfa eithaf heriol.

Llefarydd Plaid Cymru, Llyr Gruffydd.

Llyr Gruffydd AC: Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Weinidog, mae fformiwla Barnett, yn rhy aml o lawer, yn cael ei defnyddio fel rheswm eithaf cyfleus, byddai rhai’n dweud, i Lywodraeth Cymru ohirio rhoi polisïau trawsnewidiol ar waith. Mae’r achos diweddaraf o hyn, efallai, yn ymwneud â chyflogau’r sector cyhoeddus yma yng Nghymru. Oherwydd gwyddom, yn aml iawn, fod y diffyg gweithredu yn Lloegr yn golygu bod Gweinidogion Cymru yn eistedd ar eu dwylo—byddwn yn dychmygu y byddech yn dweud eich bod, 'yn gorfod eistedd ar eich dwylo'. A ydych chi'n cytuno bod cyllideb ddiweddar Llywodraeth y DU a’r ffiasgo parhaus ynghylch cyllid HS2, a bellach, y penderfyniad hyd yn oed yn fwy hurt ar ddim cyllid canlyniadol i Gymru yn sgil y gwaith Northern Powerhouse Rail, unwaith eto wedi tanlinellu’r hyn y mae Plaid Cymru wedi dadlau drosto ers tro—fod angen inni newid o'r trefniadau presennol i fformiwla ariannu sy’n seiliedig ar anghenion, a ddarperir drwy swyddfa gyllid teg annibynnol, a fyddai â rhwymedigaeth gyfreithiol i sicrhau cydbwysedd economaidd tecach ar draws gwledydd a rhanbarthau’r DU, ac wedi'i rhwymo'n gyfreithiol i sicrhau bod arian cyhoeddus yn arwain at ganlyniadau cyfartal ledled y Deyrnas Unedig?

Rebecca Evans AC: Byddwn yn dweud bod fformiwla Barnett a’r fframwaith cyllidol y cytunwyd arno gan y Prif Weinidog pan oedd yn y rôl hon gyda Llywodraeth y DU yn darparu rhai manteision i Gymru o ran y ffaith bod fformiwla Barnett yn cydnabod angen cymharol. Credaf fod hynny'n bwysig, ac mae'n sicr yn rhywbeth na fyddem am ymbellhau oddi wrtho. Lle ceir heriau—fel y nodwyd gan y Prif Weinidog yng nghwestiynau’r Prif Weinidog ddoe—credaf mai Llywodraeth y DU yw’r barnwr a’r rheithgor ar ddefnyddio fformiwla Barnett. Credaf mai dyna lle mae rhai o’r heriau gwirioneddol hynny’n codi, er enghraifft, dosbarthu HS2 yn brosiect Cymru a Lloegr pan fo'n amlwg nad yw hynny'n wir. Mae dadansoddiad Trysorlys EF ei hun yn awgrymu y bydd yn arwain at anfantais i dde-orllewin Cymru. Credaf fod yr holl bethau hynny'n ein harwain at y pwynt lle credaf ei bod yn bwysig edrych yn fwy annibynnol ar fformiwla Barnett a sut y caiff ei defnyddio. Rwy'n credu bod y gwaith rydym wedi'i wneud ar gysylltiadau rhynglywodraethol yn bwysig hefyd. Pan fydd yn bryd inni brofi rhywfaint o hyn drwy’r mecanwaith anghydfodau, rwy'n credu y bydd yn foment bwysig inni gyflwyno’r dadleuon hynny’n gwbl glir i Lywodraeth y DU, gan ddefnyddio’r broses rydym wedi cytuno arni.

Llyr Gruffydd AC: Nid wyf yn siŵr a fyddai unrhyw un ohonom wrth ein boddau'n gorfod rhedeg drwy’r prosesau hynny a dweud y gwir, gan fod arnaf ofn ein bod yn gwybod efallai beth allai’r canlyniad fod. Ond dyna ni; nid awn i sôn am hynny.
A dweud y gwir, roedd yn swnio braidd fel pe baech yn gwneud esgusodion dros Barnett yn gynharach yn eich ateb, ond drwy sicrhau mai angen cymharol yw'r peth pwysicaf un yn y trefniant, fe wyddom y byddem wedyn yn gallu cyfeirio mwy o arian cyhoeddus i fynd i'r afael â rhai o’r heriau economaidd-gymdeithasol ac amgylcheddol sy’n ein hwynebu yma yng Nghymru. Byddai anghenion sy’n deillio o’n demograffeg sy’n heneiddio, er enghraifft, yn trosi wedyn yn gyllid cynyddol ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol. Byddai cyfraddau cyflogaeth isel yn cymell mwy o wariant ar addysg a hyfforddiant. Byddai addasu i'r hinsawdd yn golygu y byddai angen cyllid wedyn ar gyfer mwy o fuddsoddiad mewn ynni gwyrdd. Heb ddiwygio o’r fath, bydd Cymru wedi'i chloi yn y cylch presennol lle rydym yn dibynnu ar Ganghellor y DU i wneud ymrwymiadau gwariant ar gyfer Lloegr cyn y gallwn weithredu wedyn yma yng Nghymru.
Pa ymrwymiad y gallwch chi ei roi, Weinidog, fel Gweinidog Llafur yma yng Nghymru, y byddai unrhyw Lywodraeth Lafur newydd yn y DU yn ailwampio setliad cyllid Cymru i sicrhau cydbwysedd economaidd tecach ar draws rhanbarthau a gwledydd y DU—rhywbeth, wrth gwrs, a fyddai'n eich grymuso’n ariannol fel Gweinidog cyllid Cymru i gyflawni ein blaenoriaethau yma yng Nghymru, yn hytrach, wrth gwrs, na gorfod aros, fel y mae'n rhaid inni wneud ar hyn o bryd, i Loegr weithredu cyn y gallwn wneud y buddsoddiad y mae cymaint o'i angen arnom yma yng Nghymru?

Rebecca Evans AC: Rwy’n awyddus iawn i bwysleisio'r un ddadl i Lafur y DU ag y buom yn ei gwneud i Drysorlys EF o ran yr hyblygrwydd ariannol sydd ei angen ar Gymru. Nid yw ein pwerau benthyca yn addas i'r diben, mewn gwirionedd, yn yr ystyr fod gennym allu blynyddol mor gyfyngedig i fenthyca. Credaf fod angen mynd i’r afael â hynny, yn amlwg. Mae gwir angen mynd i’r afael â’r materion diwedd blwyddyn yn yr ystyr fod ein cyllideb yn aml yn newid yn hwyr iawn yn y flwyddyn a bod cyfyngiadau gwirioneddol ar gario drosodd, felly mae’n bosibl y gall hynny eich gorfodi i wneud penderfyniadau gwariant ar ddiwedd y flwyddyn sy'n wahanol i'r penderfyniadau y byddech yn eu gwneud, efallai, pe bai’r gallu gennych i gario’r cyllid hwnnw drosodd i’r flwyddyn ariannol nesaf. Unwaith eto, mae hwnnw'n beth syml y credaf y gallai Llywodraeth y DU ei wneud, a fyddai'n ddull synnwyr cyffredin o ymdrin â'r materion sy'n ein hwynebu. Yn amlwg, rydym yn cael cyfleoedd i gyflwyno sylwadau i Lywodraeth y DU. Ni chredaf y bydd yn gwneud cyhoeddiadau tameidiog. Fel y dywedodd Prif Weinidog Cymru ddoe, byddant yn amlwg yn ystyried llunio'r maniffesto ar gyfer yr etholiad nesaf. Yn sicr, ni chredaf mai dyma fyddai’r lle priodol imi wneud cyhoeddiadau ar ran Llafur y DU ynghylch yr hyn y byddent yn bwriadu ei wneud yn y dyfodol fel Llywodraeth y DU.

Staff Llywodraeth Leol

Sarah Murphy AS: 3. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i annog pobl dalentog i weithio mewn llywodraeth leol o ystyried effaith yr argyfwng costau byw? OQ59301

Rebecca Evans AC: Mae awdurdodau lleol yn darparu eu gwasanaethau hanfodol drwy eu staff dawnus. Er bod pob awdurdod lleol yn gyfrifol am eu recriwtio eu hunain, mae Llywodraeth Cymru yn parhau i ddarparu cymorth drwy raglenni arweinyddiaeth Academi Wales gan gynnwys rhaglen graddedigion gwasanaeth cyhoeddus Cymru, cyfrifon dysgu personol a’n rhaglen brentisiaethau ehangach.

Sarah Murphy AS: Diolch, Weinidog. Rwyf bob amser yn falch o weld y gwaith y mae fy nghyngor lleol, Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr, yn ei wneud i wella'r gymuned. Gyda chymhlethdodau Brexit yn achosi llwyth gwaith cynyddol, i'r gwaith o adfywio ein cymuned, i wrthsefyll yr argyfwng hinsawdd a natur, mae staff llywodraeth leol yn chwarae rhan hanfodol ym mywydau bob dydd pawb. Fodd bynnag, yn ôl ymchwil a wnaed gan yr Institute for Government, oedran cyfartalog gweision sifil ar draws y DU yw 44, ac er bod Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr wedi lansio cynllun graddedigion—y mae rhai aelodau ohono yn yr oriel yma heddiw—Weinidog, mae hon yn broblem wirioneddol. Felly, o ystyried y llwyth gwaith cynyddol i lywodraeth leol, pa waith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i annog pobl ifanc i lenwi swyddi gwag mewn llywodraeth leol, ac a wnaiff annog cynlluniau fel hyn ledled Cymru? Diolch.

Rebecca Evans AC: Diolch yn fawr iawn am godi’r mater pwysig hwn y prynhawn yma. Rwy'n sicr yn ymuno â chi i gydnabod y rôl hanfodol y mae ein staff llywodraeth leol yn ei chwarae yn gwasanaethu eu cymunedau. Mae'n ddrwg iawn gennyf nad wyf yn gallu cyfarfod â graddedigion Pen-y-bont ar Ogwr yn bersonol y prynhawn yma, ond mae'n wych eu gweld yn y Senedd.
Credaf fod rhai pethau gwirioneddol bwysig y mae Pen-y-bont ar Ogwr yn eu gwneud gyda'r defnydd sylweddol o brentisiaethau. Gwn fod 144 ohonynt, ac mae hynny wedi bod yn arbennig o ddefnyddiol ym maes TGCh, gofal cymdeithasol a rheoli adeiladu. Mae’r rheini i gyd yn feysydd lle mae angen inni fod yn annog pobl ddawnus i ddilyn gyrfa mewn llywodraeth leol. Fel y mae Pen-y-bont ar Ogwr yn ei wneud, credaf fod angen i bob awdurdod lleol feddwl sut y gallwn hyrwyddo manteision gweithio yn y sector cyhoeddus. Yn ogystal â chael cyfle i wneud cyfraniad cryf i'ch ardal leol, ceir cyfleoedd gwych hefyd o fewn awdurdodau lleol i gamu ymlaen yn eich gyrfa. Yn fy marn i, gorau po fwyaf y gallwn ei wneud i ddechrau cael pobl ifanc yn yr ysgol a’r coleg i ddechrau meddwl am yrfaoedd mewn llywodraeth leol, oherwydd fel y dywedwch, mae yna gyfleoedd gwych i'w cael, ac mae’n swydd lle gallwch wneud gwahaniaeth enfawr.

Altaf Hussain AS: Ceir llawer o bobl mewn cymunedau du, Asiaidd ac ethnig leiafrifol sydd ag ystod o sgiliau a fydd o fudd wrth ddarparu gwasanaethau awdurdodau lleol, megis sgiliau iaith a gwybodaeth helaeth am wahanol gymunedau diwylliannol. Weinidog, beth ddylai awdurdodau lleol ei wneud i wella cyfraddau cyflogaeth ymhlith y cymunedau hyn er mwyn adlewyrchu'r bobl y maent yn eu gwasanaethu yn well?

Rebecca Evans AC: Credaf ei bod yn bwysig iawn fod awdurdodau lleol—a'r sector cyhoeddus yn fwy cyffredinol—yn manteisio ar gyfleoedd i geisio denu ystod lawer ehangach a mwy amrywiol o bobl i weithio yn eu sectorau. Gallant wneud hynny drwy, er enghraifft, sicrhau bod yr hysbysebion ar gyfer rolau yn cael eu gosod yn briodol mewn mannau lle mae pobl â nodweddion mwy amrywiol yn debygol o’u gweld, a dod o hyd i ffyrdd hefyd o wneud y broses gyfweld yn ffordd fwy croesawgar a chynhwysol o ddod o hyd i'ch staff newydd. Ac unwaith eto, rwy'n credu bod y cynlluniau mentora, y buom yn sôn amdanynt yn gynharach yng nghyd-destun rolau gwleidyddol, yn gyffrous a phwysig yng nghyd-destun y sector cyhoeddus hefyd. Dylai llawer mwy ddigwydd yn y gofod hwnnw, ond mae llawer y gallwn ei ddysgu o’r gwaith a wnawn ar wella amrywiaeth mewn democratiaeth, oherwydd mewn sawl ffordd, rwy'n credu mai dwy ochr i'r un geiniog ydynt.

Buddsoddiadau Tanwydd Ffosil

Jack Sargeant AC: 4. Sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda chydweithwyr llywodraeth leol i symud cronfeydd pensiwn y sector cyhoeddus oddi wrth fuddsoddiadau tanwydd ffosil? OQ59293

Rebecca Evans AC: Rydym yn gweithio'n agos gyda chydweithwyr. Bu partneriaeth pensiwn Cymru yn trafod datgarboneiddio pensiynau llywodraeth leol yng Nghyngor Partneriaeth Cymru ym mis Tachwedd. Yn dilyn eich cyfarfod gyda’r Prif Weinidog ym mis Ionawr, mae CLlLC wedi cytuno i gynnal digwyddiad ym mis Mai gydag arweinwyr a darparwyr pensiynau i drafod y camau nesaf.

Jack Sargeant AC: Rwy’n ddiolchgar iawn i’r Gweinidog am gadarnhad o’r cyfarfod hwnnw a’r sesiwn gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Bydd y Gweinidog yn gwybod bod Llywodraeth Cymru, yn 2021, wedi llunio’r cynllun ar gyfer datgarboneiddio ar draws y sector cyhoeddus yng Nghymru erbyn 2030, ac mae’n dangos yr hyn y gellir ei gyflawni os bydd y sector cyhoeddus yn cydweithio ar allyriadau hinsawdd. Mewn ysbryd cydweithredol ac yn ysbryd y sesiwn ddatgarboneiddio gyda CLlLC, tybed a yw’r Gweinidog yn cytuno â mi fod cyfle yma i lunio strategaeth newydd ar y cyd i ddatgarboneiddio cronfa bensiwn sector cyhoeddus Cymru erbyn 2030.

Rebecca Evans AC: Rwy'n cytuno'n llwyr mai cydweithio i ymateb i’r argyfwng hinsawdd a natur yw’r unig ffordd y gallwn wneud y gwelliannau y mae’n rhaid eu gwneud. Mae gwir angen i’r system bensiwn gyfan ymateb i’r agenda hon. Mae’n wir, wrth gwrs, y gall awdurdodau pensiwn llywodraeth leol ddysgu oddi wrth ei gilydd ac ar draws y sector cyhoeddus yn fwy cyffredinol. Credaf y bydd y cyfarfod y gwn iddo gael ei gynnal, Jack, o ganlyniad i’r gwaith rydych chi wedi bod yn ei wneud yn bwysig ar gyfer rhannu’r wybodaeth honno.
Mae hefyd yn bwysig cydnabod bod perchnogion pensiynau eisoes wedi rhoi rhai camau ar waith i ddatgarboneiddio. Felly, mae'n bwysig cydnabod arferion da lle maent yn digwydd. Cyhoeddodd partneriaeth pensiwn llywodraeth leol Cymru fenter ddatgarboneiddio newydd ar draws £2.5 biliwn o’i buddsoddiadau ym mis Ebrill y llynedd. Ac unwaith eto, credaf fod cyfleoedd yno i archwilio’r arferion da hynny a gweld sut y gellir eu hehangu hyd yn oed ymhellach.

Gareth Davies AS: Rwy’n falch fod y pwnc hwn wedi’i godi'r prynhawn yma. Mae gennyf bryderon dybryd ynghylch datgarboneiddio cronfeydd pensiwn a sut y bydd hynny'n digwydd dros gyfnod parhaus o amser, gan fod llawer o bensiynau’r sector cyhoeddus yn dibynnu ar fuddsoddiadau mewn tanwydd ffosil. Os ydych yn chwilio am ddatganiad o ffaith, yn etholaeth yr Aelod dros Alun a Glannau Dyfrdwy ei hun, yn sir y Fflint, fe wnaethant fuddsoddi mewn ynni adnewyddadwy a thechnoleg lân yn ôl yn 2008 a 2009. Felly, fe welsoch enghraifft berffaith yn ei etholaeth ei hun o sut mae cyngor yn gallu gweithio’n rhagweithiol i ddatgarboneiddio’r pensiynau eu hunain heb fod y fframwaith deddfwriaethol o reidrwydd ar waith i gefnogi hynny.
Ond mae’r cwestiwn penodol yr hoffwn ei ofyn ynglŷn â hyn, Weinidog, yn ymwneud â’r gweithwyr ar y cyflogau isaf, y mae rhai ohonynt yn cyfrannu i gronfa bensiwn Clwyd, sy’n berthnasol i fy etholaeth yn sir Ddinbych. Mewn perthynas â gweithredu, sut olwg fyddai ar hynny o ran amddiffyn y gweithwyr ar y cyflogau isaf fel nad ydym yn creu tlodi ymhlith y gweithwyr ar y cyflogau isaf sydd wedi cyfrannu'n ymroddedig i gronfeydd pensiwn ar hyd eu gyrfa waith ac sydd am gael eu gwobrwyo pan fyddant yn penderfynu ymddeol? Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi’r gweithwyr ar y cyflogau isaf yn sir Ddinbych yn hynny o beth? Diolch.

Rebecca Evans AC: Byddai’r rhain yn faterion i aelodau’r bwrdd pensiynau a’r gronfa bensiwn eu hystyried mewn gwirionedd, o ran y buddsoddiadau y mae’r gronfa’n eu gwneud. Ond wedi dweud hynny, credaf y gall buddsoddiadau pensiwn gwyrdd fod yn fuddsoddiadau da iawn o ystyried y ffordd y mae’r farchnad ynni bresennol yn symud tuag at ffordd wyrddach a mwy cynaliadwy o ddarparu ynni ar gyfer y dyfodol. Gwn y bydd pob un o’r pethau hyn yn bethau y mae rheolwyr cynlluniau pensiwn ac yn y blaen yn eu trafod gyda’r bwrdd pensiynau. Nid penderfyniadau i Lywodraeth Cymru yw'r penderfyniadau buddsoddi penodol hynny, ond penderfyniadau i’r byrddau pensiynau eu hunain.

Y Fenter Cyllid Preifat

Hefin David AC: 5. Pa asesiad mae'r Gweinidog wedi ei wneud o waddol ariannol y fenter cyllid preifat yng Nghymru? OQ59320

Rebecca Evans AC: Bellach, mae 20 o gontractau mentrau cyllid preifat hanesyddol yn weddill yng Nghymru. Yn 2019, dechreuodd y Prif Weinidog adolygiad o gontractau mentrau cyllid preifat, gan annog awdurdodau contractio i ail-drafodneu derfynu contractau mentrau cyllid preifat lle roedd achos gwerth am arian dros wneud hynny. Mae'r gwaith hwn yn mynd rhagddo.

Hefin David AC: Diolch. Mae hynny'n ddefnyddiol iawn. Mae dau o'r achosion rydych wedi'u nodi ym mwrdeistref Caerffili. Mae un yn gyfan gwbl o fewn fy etholaeth i, Ysgol Lewis Pengam, ac mae gan y llall gampws yn fy etholaeth i, sef Ysgol Gyfun Cwm Rhymni, ac mae naw mlynedd ar ôl ar y contractau mentrau cyllid preifat 30 mlynedd gwreiddiol. Nid wyf yn credu y byddem wedi cael yr ysgolion hebddynt, ac maent yn ysgolion penigamp, ond mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili yn credu y gellid sicrhau manteision allweddol pe bai’r contract, sy’n ymwneud â darparu gwaith cynnal a chadw adeiladau, glanhau, arlwyo a gwasanaethau cynnal a chadw tiroedd yn cael ei derfynu'n gynnar, a disgwylir iddo gael ei drafod yng nghyfarfod llawn y cyngor ar 19 Ebrill. Felly, cyn hynny, roeddwn am ofyn i'r Gweinidog: pa gymorth y gall Llywodraeth Cymru ei ddarparu i Gyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili, pe baent yn penderfynu terfynu'r contract menter cyllid preifat hwnnw'n gynnar?

Rebecca Evans AC: Wel, mae'r awdurdodau'n parhau i adolygu eu contractau i benderfynu ar werth am arian, ac nid yw awdurdodau contractio sy'n cynnal adolygiadau i ail-drafod neu i derfynu contract angen cymeradwyaeth Llywodraeth Cymru i ail-drafod na therfynu'r contract hwnnw. Ond mae Llywodraeth Cymru yn adolygu'r achos busnes, gan ein bod yn darparu rhywfaint o gost cymorth refeniw ar gyfer mentrau cyllid preifat. Ystyrir y ffrwd hon o gyllid fel rhan o'r achos gwerth am arian ar gyfer pwrs y wlad yn gyffredinol. Felly, yn achos Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili, maent wedi cyflwyno achos busnes yn cynnig terfynu eu contract menter cyllid preifat yn wirfoddol ar gyfer y ddwy ysgol, fel y disgrifiwyd gennych, ac rwyf wedi cymeradwyo parhau â rhywfaint o gymorth refeniw ar gyfer gweddill cyfnod y byddai'r contract wedi bod yn weithredol pe bai'r fenter cyllid preifat yn parhau. Mater i Gaerffili nawr wrth gwrs yw gwneud y penderfyniad a yw'n dymuno terfynu'n wirfoddol ai peidio.

Peter Fox AS: Weinidog, fel y gwyddoch, mae'r defnydd o fentrau cyllid preifat wedi bod yn ddadleuol a dweud y lleiaf. Fe fyddwch yn gwybod bod llawer o gynghorau wedi'u dal yng ngafael cynlluniau mentrau cyllid preifat gwenwynig, ac fel y gwyddom, Weinidog, yn ôl y cyfrif diwethaf, credaf fod 23 o brosiectau menter cyllid preifat gyda gwerth cyfalaf o £701 miliwn wedi'u noddi gan Lywodraeth Cymru, a bod pum prosiect wedi'u noddi gan Lywodraeth y DU. Weinidog, bydd yna adegau pan fydd mynediad at gyfalaf preifat yn hanfodol. Fodd bynnag, yn aml, gwerth gwael am arian a gynigir ganddynt ac maent yn creu baich o ddyled i sawl cenhedlaeth i ddod. Roeddwn i'n meddwl tybed pa wersi mae Llywodraeth Cymru wedi'u dysgu o brofiad o fentrau cyllid preifat. Pa waith mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gynyddu tryloywder a sicrhau bod trethdalwyr yn cael y gwerth gorau am arian wrth ymgysylltu â'r sector preifat?

Rebecca Evans AC: Wel, fe ddywedaf fod Llywodraethau olynol yng Nghymru wedi osgoi peryglon contractau mentrau cyllid preifat yn gyson, ac o ganlyniad i'n dull o weithredu, mae'r rhwymedigaethau sy'n gysylltiedig â'r math hwn o gynllun yng Nghymru yn llai o lawer nag mewn rhannau eraill o'r DU. Er enghraifft, tua £40 y pen yw cost cynlluniau mentrau cyllid preifat yng Nghymru ar gyfartaledd, ac mae hynny oddeutu un rhan o bump o'r gost y pen drwy'r DU gyfan.
Yng Nghymru, rydym wedi ceisio datblygu math gwahanol o fodel, sef ein model buddsoddi cydfuddiannol wrth gwrs. Mae'n wahanol i'r mentrau cyllid preifat traddodiadol mewn nifer o ffyrdd. Er enghraifft, mae'n sicrhau bod rhaid i'r busnesau sy'n rhan o'r cynllun helpu Llywodraeth Cymru i gyflawni amcanion Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015; byddant angen darparu manteision cymunedol ymestynnol iawn, a cheir rhwymedïau am fethu cyflawni; bydd angen iddynt ymrwymo i god cyflogaeth moesegol Llywodraeth Cymru, a hefyd adeiladu gyda chynaliadwyedd hirdymor ac effeithlonrwydd amgylcheddol mewn cof hefyd.
Felly, rwy'n credu ein bod ni wedi gweld rhai enghreifftiau da iawn—yn ystod adeiladu'r A465, er enghraifft, lle gwelsom lawer o swyddi lleol newydd yn cael eu creu, llawer o gyflogaeth i bobl sydd wedi profi diweithdra hirdymor, neu sydd heb fod mewn gwaith, addysg neu hyfforddiant, er enghraifft, ac wrth gwrs, cafodd nifer o fentrau cymunedol eu cefnogi drwy'r rhaglen mentrau cymunedol a sefydlwyd yn rhan o hynny hefyd. Felly, rwy'n credu ei bod yn bwysig cydnabod ein bod wedi datblygu'r model buddsoddi cydfuddiannol, ond mae'n wahanol iawn i gynlluniau menter preifat traddodiadol.

Safle'r 2 Sisters Food Group

Rhun ap Iorwerth AC: 6. Pa drafodaethau mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda Gweinidog yr Economi am gymorth arainnol ychwanegol i Gyngor Sir Ynys Môn yn sgil cyhoeddiad y 2 Sisters Food Group am gau ei safle yn Llangefni? OQ59316

Rebecca Evans AC: Mae Gweinidog yr Economi, gan weithio gyda'r Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, yn ymgysylltu ar draws y Llywodraeth ac yn gweithio mewn partneriaeth â chyngor Ynys Môn drwy dasglu 2 Sisters. Mae ein ffocws cyfunol hyd yma wedi bod ar gefnogi gweithwyr yr effeithir arnynt a'r gymuned yn Llangefni a thu hwnt.

Rhun ap Iorwerth AC: Diolch am yr ymateb yna. Mae angen ymateb o ran cyllid ychwanegol ar sawl lefel, wrth gwrs. Mae hon yn anferth o ergyd i ni yn Ynys Môn. Dwi, wrth gwrs, mewn cyswllt efo llawer o'r rheini sy'n colli eu gwaith wrth iddyn nhw wynebu dyfodol o ansicrwydd, a dwi'n gofyn am sicrwydd heddiw y bydd y Gweinidog yn edrych yn ffafriol ar unrhyw geisiadau am gefnogaeth i weithwyr a'u teuluoedd yn uniongyrchol, ac i greu cyfleon hyfforddiant a swyddi, ac yn y blaen.
Ac o ran y cyngor sir wedyn, mae gwaith yn cael ei wneud ar hyn o bryd i adnabod y meysydd fydd yn rhoi y mwyaf o alw arnyn nhw. Maen nhw'n edrych ar anghenion llesiant a chymdeithasol, anghenion tai, gwytnwch teuluoedd, ac yn y blaen. A'r pryder mawr ar y pwynt yma ydy na fydd hi'n amlwg beth ydy'r effaith tan ar ôl i'r ffatri gau. Felly, a gaf i ofyn, unwaith eto heddiw, ar y Llywodraeth i gydweithio yn agos iawn, iawn efo'r gymuned, ac efo'r cyngor sir yn benodol, a sicrhau cyllid digonol i wynebu yr heriau sy'n codi?

Rebecca Evans AC: Hoffwn ddechrau drwy dawelu meddwl Rhun ap Iorwerth fod Gweinidog yr Economi yn gweithio'n agos iawn wir gyda'r cyngor ar y mater hwn, ac mae'r tasglu hefyd yn parhau i gyfarfod yn rheolaidd i sefydlu ffordd ymlaen a hefyd i ddeall y goblygiadau ehangach y mae'r Aelod wedi cyfeirio atynt. Mae Gweinidog yr Economi wedi cymeradwyo cyllid ychwanegol drwy raglen Cymunedau am Waith a Mwy Llywodraeth Cymru i Gyngor Sir Ynys Môn a Chyngor Gwynedd yn 2023-24 i ehangu gallu eu timau Cymunedau am Waith lleol, i gefnogi'r rhai sydd wedi colli eu gwaith o ganlyniad i gau'r ffatri yn Llangefni. Ac mae'r ddau dîm eisoes ar y safle, ochr yn ochr â Gyrfa Cymru a Chanolfan Byd Gwaith, i sicrhau bod staff 2 Sisters yn cael yr ystod lawn o gefnogaeth sydd ei angen arnynt i ddod o hyd i waith arall.
Gyda'r broses o gau'r ffatri wedi dechrau ar y cam nesaf erbyn hyn, mae ystyriaeth yn cael ei rhoi i opsiynau ar gyfer y safle yn y dyfodol, sy'n parhau gyda'i berchennog. Ochr yn ochr â'r awdurdod lleol, rydym yn ymgysylltu â hwy i sicrhau bod y safle pwysig a blaenllaw hwn yn gallu darparu cyfleoedd cyflogaeth lleol unwaith eto cyn gynted â phosibl. Hyd y gwn i, ni ddaeth cais i law am gyllid ar gyfer y safle hyd yma i Weinidog yr Economi, ac o ystyried bod ffocws y tasglu hyd yn hyn wedi bod ar yr unigolion yr effeithiwyd arnynt, ni wnaed cais ychwanegol am arian gan y cyngor ar hyn o bryd. Ond rwy'n derbyn ei bod yn ddyddiau cynnar o ran deall effaith lawn y cau.

Sam Rowlands MS: A gaf fi gefnogi Rhun ap Iorwerth yn ei alwad am ddarparu'r cymorth priodol i'r awdurdod lleol yn Ynys Môn? Nodais yn eich ymateb yno, Weinidog, eich bod wedi nodi'n briodol yr amcan pwysig o ddarparu cefnogaeth i weithwyr safle 2 Sisters a hefyd i ail-sefydlu'r safle ar gyfer ei ddefnyddio rywbryd yn y dyfodol. Nodais hefyd, tua'r diwedd yno, eich bod wedi dweud nad oeddech wedi gweld unrhyw geisiadau pellach am gymorth gan yr awdurdod lleol. Ond tybed a wnewch chi ehangu ar unrhyw fathau eraill o gefnogaeth y gofynnwyd amdanynt gennych, a ydych chi wedi gweld y rheini, a beth allai'r opsiynau fod ar gyfer cefnogi'r gymuned o lefydd eraill, nid gan yr awdurdod lleol yn unig.

Rebecca Evans AC: Cafodd y cais am gymorth ychwanegol, er enghraifft yr arian ychwanegol sydd wedi mynd drwy Cymunedau am Waith, ei wneud i Weinidog yr Economi. Felly, nid wyf wedi cael unrhyw geisiadau penodol am gyllid ychwanegol. Ond rwy'n gwybod bod cyfarfod wedi'i gynnal ar 15 Mawrth rhwng cyngor Môn, Swyddfa Cymru, Llywodraeth Cymru ac Amber Holdings sy'n berchen ar y safle, a bod y cyfarfod hwnnw wedi sicrhau cytundeb i ymgysylltu â rhanddeiliaid i gytuno ar ddefnydd o'r safle yn y dyfodol yn unol ag anghenion lleol, a hefyd i ymwneud â busnesau lleol i benderfynu ar y math o eiddo sydd ei angen yn y farchnad bresennol. Ac unwaith eto, byddai honno'n drafodaeth dan arweiniad Gweinidog yr Economi. Ond roeddwn i'n meddwl y gallai rhannu hynny fod o ddiddordeb i gyd-Aelodau y prynhawn yma hefyd.

Treth Cyngor

Darren Millar AC: 7. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am godiadau treth cyngor yng ngogledd Cymru? OQ59306

Rebecca Evans AC: Materion i bob awdurdod lleol a'u haelodau etholedig yw'r cyfrifoldeb dros bennu cyllideb flynyddol y cyngor, a phenderfyniadau am dreth gyngor yn rhan o hynny.

Darren Millar AC: Diolch am yr ymateb hwnnw, Weinidog. Rwy'n cydnabod mai aelodau awdurdodau lleol eu hunain sy'n gyfrifol am osod y dreth gyngor, ond fel y gwyddoch yng Nghonwy, mae trigolion lleol yno'n wynebu cynnydd aruthrol o 9.9 y cant yn eu biliau treth gyngor eleni, sef y cynnydd mwyaf yng Nghymru, ac un o'r mwyaf yng Nghymru a Lloegr gyfan. Ni fyddai cynnydd o'r fath yn cael ei ganiatáu pe bai'r awdurdod lleol hwnnw wedi cael yr un cyfle i gael cap wedi'i osod gennych chi yn rhan o'ch cyfrifoldeb fel Gweinidog llywodraeth leol. Ac wrth gwrs, yn Lloegr, ni allai trigolion yno sy'n wynebu cynnydd gormodol yn y dreth gyngor fod wedi gorfod eu hwynebu heb bleidlais 'ie' mewn refferendwm. A gaf fi ofyn i chi ystyried cyflwyno deddfwriaeth debyg yma yng Nghymru, fel bod modd i bobl, pan fydd pethau'n mynd o chwith gyda chynnydd sylweddol fel hyn ar adeg pan fo costau byw'n pwyso, gael cyfle i ddweud eu barn am eu treth gyngor yn lleol?

Rebecca Evans AC: Nid yw Llywodraeth Cymru'n bwriadu cyflwyno unrhyw ddeddfwriaeth o'r fath, oherwydd credwn y byddai capio cyllideb awdurdod yn llyffethair difrifol ar gyfrifoldebau'r aelodau a etholir yn lleol. Rydym yn darparu hyblygrwydd i awdurdodau lleol, wrth gwrs, wrth osod eu cyllidebau a phenderfynu ar eu lefelau treth gyngor, ac mae hynny'n caniatáu iddynt ymateb i flaenoriaethau a phwysau lleol. Credwn fod honno'n nodwedd bwysig o ddemocratiaeth leol ac yn galluogi awdurdodau i fod yn atebol i'w trigolion. Yn amlwg, mae'r refferenda lleol hynny yn Lloegr yn gostus. Yn hytrach, rydym yn sianelu ein cyllid i reng flaen llywodraeth leol drwy'r setliad llywodraeth leol fel bod gan yr awdurdodau hyblygrwydd pellach i ddyrannu'r cyllid yn ôl eu blaenoriaethau lleol.

Mynd i'r Afael ag Effaith Tlodi

Vikki Howells AC: 8. Pa ystyriaeth a roddodd y Gweinidog i ymyriadau cyllido sy'n galluogi cynghorau Cymru i fynd i'r afael ag effaith tlodi wrth baratoi cyllideb y Llywodraeth ar gyfer 2023-24? OQ59287

Rebecca Evans AC: Roedd cefnogi gwasanaethau cyhoeddus hanfodol drwy'r amseroedd caled hyn yn flaenoriaeth allweddol yng nghyllideb 2023-24. Rwyf wedi darparu £227 miliwn ychwanegol ar gyfer llywodraeth leol, gan gynnwys cyllid ar gyfer ysgolion a gofal cymdeithasol, ochr yn ochr ag ymyriadau cymorth costau byw eraill a ariennir yn uniongyrchol, gan gynnwys £18.8 miliwn ar gyfer y gronfa cymorth dewisol.

Vikki Howells AC: Diolch, Weinidog. Roeddwn yn falch iawn o weld y byddai'r gyllideb ar gyfer y gronfa cymorth dewisol yn cynyddu bron £19 miliwn, ac y byddai gwerth arian parod y taliadau'n codi 11 y cant yn unol â chwyddiant. Mae'r newyddion wedi cael croeso cynnes iawn gan Sefydliad Bevan, er enghraifft, gan ein bod yn gwybod bod y gronfa cymorth dewisol yn cael ei defnyddio gan gynghorau fel achubiaeth i deuluoedd sy'n wynebu argyfwng. Gyda'n prif awdurdodau ar y rheng flaen yn ystod yr argyfwng costau byw, sut arall mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi cynghorau fel eu bod hwythau yn eu tro yn gallu cefnogi eu cymunedau lleol?

Rebecca Evans AC: Mae Llywodraeth Cymru'n gweld mai'r peth pwysicaf y gallwn ei wneud i helpu awdurdodau lleol i gefnogi eu cymunedau drwy'r cyfnod anodd hwn yw darparu cymaint o gefnogaeth ag y gallwn drwy'r grant cymorth refeniw. Mae ein setliad ar gyfer 2023-24 yn gynnydd o £227 miliwn i'r dyraniadau dangosol a gyhoeddwyd yn y gyllideb ddiwethaf. Mae hynny, yn rhannol, yn deillio o'r ffaith ein bod wedi darparu mwy na'r cyllid canlyniadol a gawsom ar gyfer addysg a gofal cymdeithasol yn y datganiad blaenorol gan Lywodraeth y DU. Ac o ganlyniad i'r ymarfer ail-flaenoriaethu a gyflawnwyd gennym ar draws y Llywodraeth, llwyddwyd i ddarparu'r setliad mwy hael hwnnw. Rydym yn credu mai blaenoriaethu llywodraeth leol a sicrhau'r setliad gorau posibl yw'r ffordd orau o helpu awdurdodau lleol i helpu eu cymunedau lleol.

Mae cwestiwn 9 [OQ59298] wedi'i dynnu yn ôl, a dyw Jayne Bryant ddim yma i ofyn cwestiwn 10 [OQ59321]. Cwestiwn 11, felly—Mike Hedges.

Rhaglen Buddsoddi i Arbed

Mike Hedges AC: 11. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am raglen buddsoddi i arbed Llywodraeth Cymru? OQ59284

Rebecca Evans AC: Ers ei chyflwyno yn 2009, mae'r rhaglen buddsoddi i arbed wedi cefnogi tua 200 o brosiectau gyda gwerth cyfanredol o oddeutu £200 miliwn. Yn fwyaf diweddar, mae wedi darparu cyllid ar gyfer tri phrosiect newydd, gan ein helpu i gyflawni ein hymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu mewn perthynas â phlant sy'n derbyn gofal.

Mike Hedges AC: A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am yr ymateb hwnnw? Rwy'n gwybod, ar un adeg, ei fod yn cael ei ddefnyddio gan Cyfoeth Naturiol Cymru i lenwi bylchau oherwydd cost yr uno. Ond yn gyffredinol, rwy'n credu bod buddsoddi i arbed yn beth da iawn, ac mae'n gyfle i helpu'r sector cyhoeddus yng Nghymru a chael cymaint ag y gallwn am yr hyn a wariwn. Y cwestiwn sydd gennyf yw hwn: sut mae sicrhau bod yr hyn sy'n gweithio ac sy'n cael ei weld yn gweithio mewn un lle yn cael ei rannu a'i ddilyn gan rannau eraill o'r sector cyhoeddus yng Nghymru, fel y gallwn i gyd elwa yn hytrach na chael rhai llwyddiannau achlysurol yn unig yn lle cael llwyddiannau ar draws y sector cyfan?

Rebecca Evans AC: Gwnaeth Prifysgol Caerdydd waith gyda ni i geisio cael trafodaethau ledled y sector cyhoeddus lle defnyddiwyd y rhaglen buddsoddi i arbed, ac mae wedi'i defnyddio ledled Cymru mewn ystod o ffyrdd i ddeall beth oedd y rhwystrau i weithredu ac ehangu'r prosiectau da hynny a'r dysgu ledled Cymru fel y gellid gwneud y mathau hyn o ymyriadau heb fod angen y cyllid buddsoddi i arbed. Felly, rydym yn dal i ystyried y gwersi o hynny mewn gwirionedd, ac roedd yn ymwneud i raddau helaeth â sicrhau bod yna gyfleoedd i gydweithio a rhannu'r wybodaeth honno. Ond ar hyn o bryd rydym yn archwilio ac yn ystyried sut fydd y gronfa'n gweithredu yn y dyfodol, pa weithgareddau y dylai ganolbwyntio arnynt, a rhan o hynny fydd ystyried y gwersi am y rhwystrau i ehangu arferion da.

Diolch yn fawr iawn i'r Gweinidog.

2. Cwestiynau i’r Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a’r Trefnydd

Yr eitem nesaf, felly, fydd y cwestiynau i’r Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a’r Trefnydd, a'r cwestiwn cyntaf heddiw gan Janet Finch-Saunders.

Bargen Twf y Gogledd

Janet Finch-Saunders AC: 1. Pa drafodaethau mae'r Gweinidog wedi eu cael gyda Gweinidog yr Economi ynglŷn â bargen twf y gogledd? OQ59294

Lesley Griffiths AC: Rwy'n cael trafodaethau rheolaidd gyda Gweinidog yr Economi am amrywiaeth o faterion yn ymwneud â gogledd Cymru, gan gynnwys bargen twf y gogledd. Yn is-bwyllgor diwethaf y Cabinet ar gyfer gogledd Cymru, rhoddodd Gweinidog yr Economi ddiweddariad economaidd ar gyfer y rhanbarth, gan gynnwys cynnydd y fargen twf.

Janet Finch-Saunders AC: Diolch. Rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno fod bargen twf y gogledd, a wnaed yn bosibl drwy gyllid gan Lywodraeth y DU, yn gyfle gwych ar gyfer buddsoddi a swyddi yng ngogledd Cymru. Gobeithio hefyd y byddwch yn cytuno y dylid annog busnesau lleol i wneud popeth yn eu gallu i wneud cais am gyllid yn rhan o'r fargen hon. Mae hyn yn cynnwys ein sector gwledig ac amaethyddol, sydd hefyd yn chwarae rôl yr un mor bwysig yn ysgogi twf economaidd. Mae Hedd Vaughan-Evans, pennaeth gweithrediadau Uchelgais Gogledd Cymru yn esbonio, 'Rydym eisiau clywed gan fusnesau a sefydliadau a all fodloni ein meini prawf cyllido a gweithio gyda ni i sicrhau'r manteision i'r rhanbarth o'r fargen twf. Mae ein gwefan yn cynnwys yr holl wybodaeth berthnasol am gyllid a sut i ymgeisio.'
Nawr, y dyddiad cau ar gyfer cyflwyno ceisiadau yw 27 Mawrth 2023, ond nid oes gan lawer o fusnesau gwledig yr un faint o amser ac adnoddau ar gael i'w roi tuag at ddatblygu'r ceisiadau hyn, ac maent yn achosion busnes braidd yn gymhleth, sy'n hawdd i fusnesau llawer mwy o faint eu gwneud. Felly, beth allwch chi ei wneud, fel y Gweinidog, i gynyddu ymwybyddiaeth ymhlith busnesau gwledig o'r cyfleoedd ariannu hyn, a pha help sy'n cael ei ddarparu i fusnesau gwledig llai o faint i wneud y broses ymgeisio mor hawdd â phosibl? Diolch.

Lesley Griffiths AC: Rwy'n credu ei bod yn amlwg yn bwysig iawn fod y broses ymgeisio mor syml ac mor hawdd â phosibl, fel y dywedwch. Roeddwn yn ymwybodol fod y cyfnod ymgeisio ar gyfer cyfanswm o £30 miliwn i brosiectau newydd y fargen twf wedi agor ar 13 Chwefror am chwe wythnos, sy'n mynd â ni hyd at 27 Mawrth, rwy'n credu. Ac rwy'n gwybod bod gan Uchelgais Gogledd Cymru ddiddordeb arbennig mewn prosiectau trawsnewidiol sydd â buddsoddiad yn barod ac sy'n ategu amcanion y rhaglen ar gyfer bwyd-amaeth a thwristiaeth, ynghyd ag ynni carbon isel yn ogystal, a thir ac eiddo. Rwy'n credu bod y broses yn gadarn iawn, rwy'n credu ei bod yn deg iawn ac mae'n dryloyw iawn; rwy'n credu bod hynny'n hynod o bwysig. Rwy'n deall yr hyn a ddywedwch am yr amserlen, ond rwy'n credu bod y broses yn bwysig i'w gael yn iawn. Yn amlwg, Bwrdd Uchelgais Economaidd Gogledd Cymru, nid Llywodraeth Cymru, sydd â'r cyfrifoldeb dros gyflawni'r cytundeb twf, ond rwy'n gwybod bod fy swyddogion yn cael cyfarfodydd â'r bwrdd, a byddaf yn bendant yn sicrhau bod y pwynt rydych chi'n ei wneud am yr amserlen fer i fusnesau bach yn cael ei godi.

Rhun ap Iorwerth AC: Ychydig funudau yn ôl roeddwn i'n gofyn i'r Gweinidog cyllid am gefnogaeth i Ynys Môn yn sgil cau gwaith 2 Sisters Food Group. Mi all arian ychwanegol sy'n dod ar gael rŵan drwy'r bid twf fod yn fodd i roi cefnogaeth i'r sector bwyd yn Ynys Môn rŵan hefyd. Dwi'n eiddgar i weld a oes modd defnyddio'r arian hwnnw i ddelifro'r parc cynhyrchu bwyd—mae'r Gweinidog yn gwybod dwi wedi bod yn gwthio amdano fo ers blynyddoedd—a dwi yn gweld os oes modd, yn erbyn y cloc, creu cais ar gyfer sefydlu pentref bwyd Ynys Môn. Mae'r galw yno, mae Coleg Menai yn dweud eu bod nhw'n barod i'w gefnogi fo, yn gweithio efo'u canolfan dechnoleg bwyd nhw, a'r datblygiad sy'n mynd i fod yn digwydd yng Nglynllifon, sydd hefyd yn cynnwys elfen fwyd. Mi fuasai'n dda cael cefnogaeth y Gweinidog mewn egwyddor i fwrw ymlaen efo hynny, ac unrhyw gefnogaeth y gallai hi a'i swyddogion ei roi. Ond hefyd mi fyddwn i yn gwerthfawrogi addewid y gwnaiff hi bopeth y gall hi i sicrhau, yn sgil cau 2 Sisters, fod tyfu swyddi bwyd yn Ynys Môn wir yn flaenoriaeth.

Lesley Griffiths AC: Diolch. Yn amlwg, rydym wedi cyfarfod o'r blaen ynglŷn â'ch cais am barc bwyd. Rwy'n ymweld â'r ganolfan technoleg bwyd yn Llangefni mewn gwirionedd—yn ystod toriad y Pasg, rwy'n credu—felly byddaf yn sicr yn gweld lle rydym arni mewn perthynas â hynny.
O ran 2 Sisters, fel y dywedodd y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol, rwy'n gweithio'n agos iawn gyda Gweinidog yr Economi. Rwy'n meddwl mai—. Yn anffodus, rwy'n credu y gallem weld beth oedd i ddod pan gyhoeddwyd yr ymgynghoriad, ond mae'n bwysig iawn ein bod yn gwneud popeth a allwn. Efallai eich bod yn ymwybodol fod y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol wedi ymweld yn ddiweddar, ac fel y dywedaf, rwy'n ymweld â'r ganolfan dechnoleg ac ardaloedd eraill yn Llangefni yn ystod toriad y Pasg, felly byddaf yn sicr yn hapus i gael trafodaethau pellach gyda chi ynglŷn â hynny.

Jack Sargeant AC: Weinidog, un o'r prosiectau allweddol ym margen twf gogledd Cymru yw cefnogi'r gwaith yn y ganolfan brosesu signalau digidol ym Mhrifysgol Bangor, lle maent yn datblygu technoleg y genhedlaeth nesaf mewn cysylltedd digidol. Lywydd, ar y pwynt hwn fe wnaf ddatgan buddiant fel aelod di-dâl o fwrdd y prosiect yn y ganolfan brosesu signalau digidol. Weinidog, fe fyddwch yn gwybod fy mod am weld gogledd Cymru yn dod yn arloeswr byd-eang ym maes technoleg ddigidol, ac i wneud hyn, mae angen cydweithio da gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU, yn ogystal â phartneriaid academaidd a diwydiannol. Weinidog, a wnewch chi roi diweddariad i'r Siambr heddiw ar y sgyrsiau mae swyddogion Llywodraeth Cymru, yn eich adran chi ac adran Gweinidog yr Economi, wedi'u cael gyda swyddogion cyfatebol yn Llywodraeth y DU am bwysigrwydd buddsoddi mewn prosiectau digidol yng ngogledd Cymru?

Lesley Griffiths AC: Diolch. Felly, hwn mewn gwirionedd oedd y prosiect cyntaf i gael ei gyflawni o dan gytundeb twf y gogledd, fel y gwyddoch, felly rwy'n credu ei fod yn dangos yn glir y gwahaniaeth y gall buddsoddiad y fargen ei wneud yn yr ardal. Ac yn sicr, rwy'n rhannu eich uchelgais i weld gogledd Cymru—a phob rhan o Gymru mewn gwirionedd—yn dod yn arloeswr byd-eang ym maes technoleg ddigidol, ac rwy'n hapus iawn i hyrwyddo'r uchelgais hwnnw mewn unrhyw ymwneud rhyngof a Llywodraeth y DU. Ond rwy'n gwybod bod Gweinidog yr Economi, sy'n amlwg yn arwain ar hyn—. Cafwyd cyfarfod rhyngddo a Gweinidogion y DU a oedd yn canolbwyntio ar gysylltedd digidol, yn enwedig mewn perthynas â'r modd y mae Llywodraeth y DU yn darparu'r Prosiect Gigabit yng Nghymru. Felly, mae'r Gweinidog wedi gofyn am i'w swyddogion gael yr wybodaeth ddiweddaraf ar hynny.

Mannau Gwyrdd Cymunedol

Altaf Hussain AS: 2. A wnaiff y Gweinidog amlinellu strategaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer darparu mannau gwyrdd cymunedol? OQ59280

Lesley Griffiths AC: Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i sicrhau mynediad i bawb at fannau gwyrdd yn agos at eu cartrefi. Rydym yn darparu hyn drwy raglenni, gan gynnwys Lleoedd Lleol ar gyfer Natur, cyfleusterau cymunedol, cynllun cymunedau y dreth gwarediadau tirlenwi a grantiau gwella mynediad. Mae dros 1,400 o fannau gwyrdd wedi'u creu gan Lleoedd Lleol ar gyfer Natur yn unig.

Altaf Hussain AS: Diolch. Weinidog, bron i dair blynedd yn ôl, fe wnaethoch sefydlu grŵp gorchwyl a gorffen adferiad gwyrdd dan arweiniad cadeirydd Cyfoeth Naturiol Cymru. Yn eu hadroddiad i chi, un o'u prif argymhellion oedd ail-ddychmygu ardaloedd trefol a mannau gwyrdd, gan greu mannau ar gyfer natur wrth gynllunio tirweddau trefol. Ceir llawer o enghreifftiau erchyll o ddatblygiad trefol heb fawr o feddwl am fannau gwyrdd ar gyfer hamdden a llesiant. Pa gamau penodol fyddwch chi'n eu cymryd yn ystod tymor y Senedd hon i fynd i'r afael â hyn yn eich polisïau cynllunio a datblygu? Mae pobl eisiau llefydd i fyw a mannau gwyrdd i'w mwynhau, ac nid dim ond adeiladau i eistedd ynddynt.

Lesley Griffiths AC: Diolch. Rydym yn datblygu sawl prosiect yn ystod tymor y Llywodraeth hon. Soniais am un neu ddau ohonynt yn fy ateb agoriadol i chi; yn sicr, mae Llefydd Lleol ar gyfer Natur wedi bod yn hynod lwyddiannus, ac mae wedi cael derbyniad da iawn gan ein hetholwyr ledled Cymru. Ac rydym yn parhau i gefnogi ac ehangu gwaith gwerthfawr y rhaglen benodol honno, ac yn adeiladu ar ei llwyddiant. Rydym wedi dyrannu tua £10 miliwn i bob un o'r 22 awdurdod lleol a'r tri pharc cenedlaethol; mae £1.4 miliwn—rwy'n gwybod fod gennych ddiddordeb arbennig ym Mhen-y-bont ar Ogwr—wedi'i ddyrannu i brosiectau yn ardaloedd awdurdodau lleol Pen-y-bont ar Ogwr, Rhondda Cynon Taf, Abertawe a Chastell-nedd Port Talbot i gefnogi'r gwaith o wella natur mannau gwyrdd cymunedol yma yng Nghymru. Mae yna gynlluniau eraill, yn amlwg—rwy'n siŵr eich bod yn ymwybodol iawn o'r rhaglen cyfleusterau cymunedol—ac rwy'n credu mai'r hyn sy'n bwysig iawn yw bod cymunedau eu hunain yn perchnogi mannau gwyrdd.

Jenny Rathbone AC: Rwy'n cymeradwyo eich uchelgais yn llwyr, a hefyd uchelgais CNC, i ail-ddychmygu gofodau trefol. Mewn cyfnod lle mae iechyd meddwl pobl yn eithaf bregus, mae hyn yn bwysig iawn. Yn fy mhrofiad i, nid fandaliaid lleol yw'r broblem, ond pobl sy'n gweithredu ar gontractau torri gwair sydd, yn y bôn, yn torri coed a blodau y mae pobl wedi'u plannu i wneud i'w hardal eu hunain edrych yn brafiach. Tybed sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu sicrhau bod pawb yn ymgysylltu â hyn, â phwysigrwydd ail-ddychmygu ein mannau gwyrdd trefol. Nid oes angen inni chwistrellu chwynladdwyr i ladd chwyn oherwydd mae hefyd yn lladd planhigion ac yn ychwanegu at y broblem ffosfforws. Felly, sut rydych chi'n meddwl y gallech chi sicrhau bod gennym ddull partneriaeth cyflawn mewn ardaloedd trefol gyda'n cymunedau a chyda'r holl wasanaethau sy'n cael eu darparu, fel ein bod i gyd yn teithio i'r un cyfeiriad ar hyn?

Lesley Griffiths AC: Diolch. Rwy'n credu eich bod yn codi pwynt pwysig iawn, ac fe fyddwch yn ymwybodol o rai o'r ymgyrchoedd a gyflwynwyd gennym fel Llywodraeth. Felly, un ohonynt yw—. Mae Carolyn Thomas, ein cyd-Aelod, wedi bod yn gweithio i ddatblygu a hyrwyddo ymgyrch 'Iddyn Nhw', sy'n ymwneud â helpu cymunedau lleol i ddeall pwysigrwydd ymylon ffyrdd a mannau gwyrdd ar gyfer bywyd gwyllt, er enghraifft, yn ogystal â phlannu blodau gwyllt hefyd, yn amlwg. Felly, mae yna amrywiaeth o gynlluniau'n cael eu cyflwyno gennym. Mae gennym y cynllun 'Natur Wyllt', sydd wedi bod yn llwyddiannus iawn hefyd yn fy marn i.

John Griffiths AC: Weinidog, fel y dywedwch, mae grwpiau cymunedol yn gwneud gwaith da iawn yn gwyrddu ein cymunedau lleol, ac mae hyn yn hanfodol, onid yw, wrth fynd i'r afael â heriau newid hinsawdd, cysylltu pobl yn agosach â natur, a chael cefnogaeth boblogaidd i'r newid sydd ei angen arnom os ydym yn mynd i ymateb o ddifrif i heriau amgylcheddol y dyfodol? Rwy'n credu bod un enghraifft o hynny i'w gweld yn ardal Maendy yn Nwyrain Casnewydd. Ddydd Sadwrn, bydd y Prif Weinidog yn dod draw i agor safle Triongl, sy'n ymwneud â gwyrddu'r gymuned leol—mae yna gaffi cymunedol, mae yna le perfformio; mae gwaith da dros ben wedi'i wneud. Felly, Weinidog, a fyddwch chi'n parhau i edrych ar sut y gallwch chi gefnogi'r grwpiau cymunedol hyn ledled Cymru, gyda chasglu sbwriel, gyda phlannu, a chyda'u gweithgarwch gwyrdd?

Lesley Griffiths AC: Ie, diolch, ac yn sicr mae'n swnio'n brosiect gwych ym Maendy ac os yw'r Prif Weinidog yn mynychu ddydd Sadwrn, rwy'n siŵr y bydd y digwyddiad yn llwyddiannus iawn. Ond rwy'n meddwl ei bod hi'n bwysig iawn eich bod chi'n gweithio gyda chymunedau ynglŷn â'r hyn y maent ei eisiau yn eu mannau agored a'u mannau gwyrdd, oherwydd wedyn rwy'n meddwl y cânt eu gwerthfawrogi fwy, a chânt eu parchu fwy hefyd. Felly, yn sicr, drwy weithio'n agos gyda fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Newid Hinsawdd, byddwn yn bendant yn edrych ar beth arall y gallwn ei wneud ledled Cymru.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Darren Millar.

Darren Millar AC: Diolch, Lywydd. Fel Gweinidog gogledd Cymru, a wnewch chi ddweud wrthym sut mae Llywodraeth Cymru'n sicrhau y bydd pobl ar draws rhanbarth y gogledd yn elwa o'r arian ychwanegol a gafodd ei gyhoeddi yng nghyllideb y Canghellor ar gyfer twf yr wythnos diwethaf?

Lesley Griffiths AC: Yn amlwg, bydd y penderfyniadau hynny'n cael eu gwneud ar draws y Cabinet, gyda'r Gweinidog cyllid. Fe fyddwch yn ymwybodol na chawsom gymaint o arian ag yr oeddem wedi'i obeithio efallai, ond mae'r penderfyniadau hynny'n cael eu gwneud ar sail drawslywodraethol. Yn amlwg, fel y Gweinidog sy'n gyfrifol am ogledd Cymru, byddaf yn sicrhau bod y gogledd yn parhau i gael ei chyfran deg.

Darren Millar AC: Wel, mae arnaf ofn na roddodd yr ateb hwnnw lawer iawn o obaith i mi, Weinidog. Fel y gwyddoch, mae £180 miliwn ychwanegol yn dod i Gymru, a hynny ar ben—ar ben—y £600 miliwn a gyhoeddwyd yn natganiad yr hydref y llynedd. Felly, dyna £780 miliwn, £0.75 biliwn ychwanegol, sydd gennych i'w wario yn y flwyddyn ariannol 2023-24. Ac mae gennym sefyllfa lle mae Llywodraeth y DU yn benderfynol o fuddsoddi ym mhob rhan o'r Deyrnas Unedig, gan godi'r gwastad ym mhob cwr o'r wlad. Hoffwn pe bai gennym Lywodraeth Cymru sy'n benderfynol o godi'r gwastad ledled Cymru, oherwydd, yn anffodus, nid yw gogledd Cymru'n cael ei gyfran deg a chaiff ei adael ar ôl yn gyson.
Nawr, gwyddom nad oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw gynlluniau ar hyn o bryd i fuddsoddi'r arian ychwanegol er mwyn ymestyn y cynnig gofal plant am ddim i bob plentyn dan dair oed. Felly, a gaf fi ofyn i chi eto: beth ydych chi'n dadlau drosto yn y trafodaethau a gewch gyda chyd-Weinidogion o ran buddsoddi yng ngogledd Cymru? Rhowch eich rhestr siopa i mi.

Lesley Griffiths AC: Na. Byddaf yn trafod hynny gyda fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet, nid gydag Aelod o'r wrthblaid yma yn y Siambr. Fe welwch, os edrychwch, fod gogledd Cymru yn sicr yn cael cyfran deg, a byddwch wedi clywed y Prif Weinidog yn dweud dro ar ôl tro ddoe ein bod eisoes yn darparu llawer o'r cyfleusterau gofal plant a'r gofal a'r ddarpariaeth y mae Llywodraeth y DU ond yn siarad amdanyntac yn gohirio gweithredu arnynt. Yn amlwg nid ydynt yn hyderus y byddant yno ar ôl yr etholiad cyffredinol nesaf, a dyna pam eu bod wedi dweud y byddant yn ei wneud yn 2025. Ac mewn perthynas â chodi'r gwastad, edrychwch ar draws y gogledd i weld faint o geisiadau aflwyddiannus a gafwyd i'r gronfa ffyniant bro. Felly, peidiwch â siarad am Lywodraeth y DU a'r gronfa ffyniant bro mewn perthynas â gogledd Cymru.

Darren Millar AC: Beth am edrych ar y dystiolaeth? Gadewch inni edrych ar drafnidiaeth—gadewch inni edrych ar drafnidiaeth: rydych yn buddsoddi £800 miliwn mewn system metro yn ne Cymru; a £50 miliwn pitw ar gyfer metro gogledd Cymru. Beth am gael golwg ar y maes awyr rydych yn buddsoddi £250 miliwn ynddo, yn ne Cymru; hyd yn hyn—hyd yn hyn—nid yw gogledd Cymru wedi cael dim. Yr adolygiad ffyrdd: fe wnaethoch ganslo prosiectau ledled rhanbarth gogledd Cymru, ac yn dal ati i adeiladu ffordd ddeuol newydd sbon yn y de.Mae'r dystiolaeth yn siarad drosti ei hun, Weinidog. A'r hyn y mae pobl y gogledd yn ei ddisgwyl gan Weinidog gogledd Cymru yw rhywun sy'n fodlon brwydro am fuddsoddiad, datrys yr argyfwng ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, datrys yr argyfwng ym maes deintyddiaeth y GIG, helpu pobl i gael troed ar yr ysgol dai, rhewi eu trethi cyngor, lle maent yn cynyddu y tu hwnt i gyfraddau afresymol, a chyflwyno'r cynlluniau gwella ffyrdd y mae pobl eisiau eu gweld. Dyma'r math o flaenoriaethau y byddwn yn disgwyl eu gweld ar eich rhestr siopa. Felly, a wnewch chi eu mabwysiadu?

Lesley Griffiths AC: Felly, fel rydych wedi'i ddweud eich hun, cawsom £180 miliwn ychwanegol. Roeddwn yn ceisio adio'r holl arian y credwch y dylid ei wario yng ngogledd Cymru yn fy mhen, a chredwch fi, mae'r cyfanswm yn llawer mwy na £180 miliwn. Rydym yn cael £1 filiwn o gyllid cyfalaf y flwyddyn nesaf—[Torri ar draws.]—£1 filiwn. Os edrychwch—[Torri ar draws.] A ydych chi eisiau gwrando?

Gadewch i'r Gweinidog ateb y cwestiynau, os gwelwch yn dda.

Lesley Griffiths AC: Rydych yn gwybod cystal â minnau faint o arian fyddai ei angen i godi ein hystad yn Betsi Cadwaladr i'r safon rydym i gyd ei heisiau. Nid wyf yn gwybod amdanoch chi, ond rwy'n defnyddio'r GIG, ac rwy'n cael gofal iechyd rhagorol gan Betsi Cadwaladr. Os ydych chi'n defnyddio gofal iechyd preifat, eich dewis chi yw hynny. [Torri ar draws.]

Llefarydd Plaid Cymru, Mabon ap Gwynfor.

Mabon ap Gwynfor AS: Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Mae gwlân Cymru yn gynnyrch cynaliadwy, aml bwrpas, ac yn dda yn amgylcheddol. Mae yna alw cynyddol am gynnyrch eco-gyfeillgar, ac mae gwlân Cymru'n berffaith i ateb y galw yma. Fel mae'r Gweinidog yn ei wybod, mae gan ffermwyr Cymru ymrwymiad diysgog i sicrhau amaeth cynaliadwy, ac wrth gwrs, gall gwlân Cymru chwarae rhan bwysig wrth i'r sector geisio byw i fyny i'w ymrwymiad amgylcheddol uchelgeisiol. Ond er y rhinweddau yma, mae prisiau rhyngwladol gwlân wedi dod o dan bwysau, wrth i brisiau uchel ynni arwain at golli busnes, a hyder y prynwyr yn disgyn, sydd yn ei dro'n creu amgylchiadau anodd i ddarparwyr deunydd crai megis gwlân. A wnaiff y Gweinidog felly ymrwymo i wneud pob dim i gynorthwyo'r sector, ac i'r Llywodraeth ddangos arweiniad, yn cynnwys drwy ddefnyddio grym caffael, gan nodi'r angen i ddefnyddio gwlân Cymreig ym mhrosiectau'r Llywodraeth, megis defnyddio carpedi gwlân Cymreig mewn cynlluniau adeiladu a thrafnidiaeth? Er enghraifft, faint o wlân Cymreig sydd ar garpedi cerbydau Trafnidiaeth Cymru? Diolch yn fawr iawn.

Lesley Griffiths AC: Diolch. Rwy'n credu eich bod yn codi pwynt pwysig iawn, ac rwy'n sicr wedi ymrwymo i wneud popeth a allaf. Rwy'n credu fy mod yn cyfarfod yn flynyddol, mae'n debyg, gyda phrif weithredwr cyngor Gwlân Prydain, a byddaf yn cyfarfod â hwy eto yn ystod yr wythnosau nesaf, rwy'n credu. Ac yn sicr, mae'n dda iawn clywed eu syniadau ar gyfer defnyddio gwlân. Felly, er enghraifft, un o'r syniadau a godwyd gyda mi oedd y gellid ei ddefnyddio i insiwleiddio, ond mewn gwirionedd, pan siaradwch â chyngor Gwlân Prydain, roeddent yn dweud nad yw hynny'n ddefnydd gorau ohono. Ond y pwynt a wnaethoch ynglŷn â thrafnidiaeth—felly, mewn seddi ar drafnidiaeth—yn sicr cefais drafodaethau gyda'r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd, gan ein bod yn caffael y trenau newydd, i weld faint o wlân y gellid ei ddefnyddio ar gyfer y seddi. Yn amlwg, cefais drafodaethau gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd hefyd, ac mae hi'n awyddus iawn i ddefnyddio mwy o wlân. Felly, byddaf yn sicr yn parhau â'r sgyrsiau hynny, a byddaf yn hapus iawn i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelod.

Mabon ap Gwynfor AS: Diolch yn fawr iawn i'r Gweinidog am yr ateb yna. Dwi am fynd ymlaen rŵan, os caf i, at goedwigaeth. Mae tua 15 y cant o Gymru wedi'i orchuddio efo coedwigaeth o wahanol fathau, sef tua 316,000 hectar yma. Mae'r coed yma yn wahanol drwyddi draw, o wahanol rywogaethau a gwahanol fathau o orchudd, yn goed unigol, coedlannau bychan neu fforestydd mawr. Ond yr un peth sydd yn gyffredin ydy bod coedwig sy'n cael ei reoli yn gwneud yn well na rhai sydd ddim yn cael eu rheoli. Pa un ai bod y rheoli yma ar gyfer coed adeiladu neu ffeibr, bioamrywiaeth neu gynefinoedd, rheoli llifogydd neu hamdden, bydd angen trwydded torri coed er mwyn sicrhau eu bod nhw'n cael eu rheoli ar ryw bwynt neu'i gilydd.
Mae'r Bil amaeth newydd, fel ag y mae o'n blaenau ni ar hyn o bryd, yn mynd i newid yn sylweddol ar y system drwyddedu hynny. Dwi felly am wahodd y Gweinidog i osod allan ei gweledigaeth ar gyfer rheoli coed a fforestydd yng Nghymru.

Lesley Griffiths AC: Diolch. Rydych yn llygad eich lle, mae rhan o'r Bil amaethyddol—ac yn amlwg, mae gennym Gyfnod 2 yfory—yn cynnwys pwerau newydd i ganiatáu i amodau amgylcheddol gael eu hychwanegu at drwyddedau torri coed, ac i ddiwygio, atal neu ddirymu unrhyw drwyddedau sydd eisoes wedi'u caniatáu. Mae'n rhaid imi edrych yn ofalus iawn ar yr elfen goedwigaeth, fel sy'n aml yn digwydd pan fyddwch yn dechrau deddfwriaeth. Wrth ichi fynd drwy'r gwahanol gyfnodau, efallai y bydd angen ichi edrych ar ddarparu mwy o eglurder yn y ddeddfwriaeth wrth symud ymlaen. Ac yn sicr byddaf yn ceisio cael darpariaeth fanylach yng Nghyfnod 3.

Anifeiliaid Domestig

Vikki Howells AC: 3. A wnaiff y Gweinidog amlinellu blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer gwella lles anifeiliaid domestig yng Nghwm Cynon? OQ59286

Lesley Griffiths AC: Mae blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer lles anifeiliaid wedi'u nodi yng nghynllun lles anifeiliaid Cymru. Mae'r cynllun yn cynnwys amserlen ar gyfer cyflawni camau allweddol pedwar ymrwymiad lles anifeiliaid ein rhaglen lywodraethu, ochr yn ochr â'n gwaith arfaethedig arall.

Vikki Howells AC: Diolch, Weinidog. Mae bron i ddwy flynedd wedi bod ers i ni gyflwyno rheoliadau cyfraith Lucy, sef y gwaharddiad ar werthu cathod a chŵn gan drydydd partïon yma yng Nghymru. Roedd hwn yn gam mor bwysig ymlaen o ran lles anifeiliaid domestig. Felly, hoffwn ofyn: sut mae Llywodraeth Cymru'n gweithio i fonitro'r rheoliadau hynny, ac i sicrhau bod eu darpariaethau'n cael eu gorfodi, a sut mae'n cynnwys hyn yn ei gwaith ehangach ar les anifeiliaid?

Lesley Griffiths AC: Diolch. Rwy'n ymwybodol, yn amlwg, fod cyfraith Lucy yn cyrraedd pen-blwydd pwysig fis nesaf, ac roedd Lucy, y tarfgi yr enwyd y ddeddfwriaeth ar ei hôl, yn dod o fferm yma yng Nghymru. Ond nid yw'r ddeddfwriaeth honno ond yn berthnasol i Loegr. Fel y gwyddoch, mae ein deddfwriaeth ni, sef Rheoliadau Lles Anifeiliaid (Trwyddedu Gweithgareddau sy’n Ymwneud ag Anifeiliaid) (Cymru) 2021, yn mynd gam ymhellach, ac rwy'n gobeithio bod hynny'n dangos ac yn adlewyrchu fy ymrwymiad cryf i les cŵn—pob anifail yma yng Nghymru mewn gwirionedd—ac mae fy swyddogion yn monitro'r rheoliadau hynny'n ofalus iawn.
Rwy'n derbyn, wrth gwrs, nad yw'r rheoliadau hynny'n mynd i'r afael â'r holl broblemau sydd gennym yn gysylltiedig â masnachu cŵn bach, a dyna pam ein bod yn cyflwyno mesurau pellach. Wrth inni edrych ar y ddeddfwriaeth honno, ac wrth inni ei monitro, rydym yn edrych ar fesurau eraill i'w cyflwyno er mwyn sicrhau bod gennym safonau lles uchel ar gyfer ein bridwyr cŵn yma yng Nghymru.

Joel James MS: Weinidog, fel y byddwch yn gwybod, mae prynu anifeiliaid domestig fel anifeiliaid anwes ar-lein yn beryglus iawn, ac yn anffodus, nid oes llawer o fesurau diogelu ar waith a all atal prynwyr rhag prynu, yn ddiarwybod iddynt, anifeiliaid sydd wedi eu bridio mewn ffermydd cŵn bach, a'u cadw mewn amodau erchyll. Yn ogystal, ceir problem gyda chŵn peryglus, sydd â hanes hysbys o ymosod ar bobl, yn cael eu hysbysebu a'u gwerthu ar-lein, sydd wedi arwain, yn drasig, at ymosodiadau erchyll, ac angheuol mewn rhai achosion.
Weinidog, ffaith arall drist yw bod rhai cŵn yn cael eu hysbysebu fel rhai sydd 'am ddim i gartref da', ac mae'n bosibl y bydd y cŵn hyn, sy'n cael eu rhoi i bobl sydd i'w gweld yn bobl dda, yn mynd i ddwylo ymladdwyr cŵn anghyfreithlon, sy'n defnyddio'r cŵn hyn a gafwyd am ddim fel abwyd i hyfforddi cŵn ymladd. Rwy'n credu—ac rwy'n siŵr y bydd pob Aelod yma yn cytuno â mi—na allwn barhau fel hyn a chaniatáu i anifeiliaid sy'n cael eu cam-drin gael eu masnachu mor hawdd. Mae angen mesurau llawer llymach arnom mewn perthynas â gwerthu a hysbysebu ar-lein.
Yn ystod ein toriad ym mis Ebrill, bydd Justice for Reggie, elusen a sefydlwyd i ymgyrchu dros reoliadau llawer llymach ar gyfer gwerthu ar-lein a bridio anifeiliaid domestig, yn cynnal eu Hwythnos Ymwybyddiaeth o Werthu Anifeiliaid Anwes Ar-lein. A chyda hyn mewn golwg, Weinidog—ac rwy'n ymwybodol o'ch sylwadau i fy nghyd-Aelod Vikki—pa ymrwymiadau y mae Llywodraeth Cymru yn eu gwneud i dynhau'r rheoliadau mewn perthynas â unigolion a busnesau sy'n gwerthu anifeiliaid domestig ar-lein yng Nghymru? Diolch.

Lesley Griffiths AC: Diolch. Wel, fel y dywedais wrth Vikki Howells, mae ein deddfwriaeth yn mynd gam ymhellach na'r ddeddfwriaeth yn Lloegr. Er hynny, rwy'n credu eich bod yn codi pwynt pwysig iawn, oherwydd rydym yn gwybod, yn anffodus, fod pobl yn dal i brynu eu hanifeiliaid anwes ar-lein, ac mae ein deddfwriaeth yn golygu na ddylai rhywun brynu anifail anwes yn unman heblaw lle cafodd yr anifail anwes hwnnw ei fridio. Felly, mae'n rhywbeth rydym yn parhau i'w fonitro ac rydym yn gwneud popeth a allwn o fewn y pwerau sydd gennym. Rwyf hefyd yn galw ar Lywodraeth y DU i gryfhau ei deddfwriaeth mewn perthynas â chŵn, yn enwedig cŵn peryglus, oherwydd nid wyf yn credu ei bod yn addas i'r diben, ond nid ydynt wedi bod yn hapus i wneud hynny hyd yma.

Diogleu Gwenyn

Peter Fox AS: 4. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i ddiogelu gwenyn? OQ59303

Lesley Griffiths AC: Rydym yn cydnabod y gostyngiad pryderus mewn peillwyr. Nod ein cynllun gweithredu ar gyfer pryfed peillio, y cyntaf o'i fath yn y byd, yw darparu cynefinoedd amrywiol, cysylltiedig gyda llawer o flodau er mwyn sicrhau poblogaethau iach o beillwyr. Yng Ngwent, mae Natur Wyllt yn newid y ffordd y caiff ymylon ffyrdd a pharciau eu cynnal a'u cadw er mwyn sicrhau eu bod o fudd i beillwyr.

Peter Fox AS: Diolch. Weinidog, gofynnais pa gamau sy'n cael eu cymryd i ddiogelu ein peillwyr hollbwysig oherwydd ymddangosiad bygythiad newydd, ac rwy'n siŵr eich bod yn ymwybodol ohono, sef cacynen Asia. Mae'r rhywogaeth oresgynnol hon yn ysglyfaethu gwenyn mêl brodorol ac o ganlyniad, mae'n achosi pryder difrifol, gan fod nifer o achosion wedi'u cofnodi yn ne Lloegr. Gydag adroddiadau'n cofnodi dirywiad amcangyfrifedig o 23 y cant yn niferoedd gwenyn mêl yng Nghymru, mae angen inni fod yn wyliadwrus o'r bygythiad newydd hwn. Mae Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig wedi dweud ei bod yn gwbl hanfodol fod unrhyw un sy'n gweld cacynen Asia yn rhoi gwybod cyn gynted â phosibl er mwyn gallu gweithredu'n gyflym. Weinidog, rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno ei bod yn hanfodol fod Llywodraeth Cymru yn cydweithio'n agos â Llywodraeth y DU i fynd i'r afael â'r bygythiad hwn. A wnewch chi amlinellu pa gamau y mae eich Llywodraeth yn eu cymryd i atal y bygythiad hwn rhag gwaethygu?

Lesley Griffiths AC: Yn sicr, rydym yn gweithio'n agos iawn gyda DEFRA. Nid wyf yn ymwybodol fod unrhyw un wedi gweld cacynen Asia yng Nghymru, ac nid wyf yn ymwybodol fod unrhyw un wedi gweld un yn Lloegr ers cryn dipyn o amser mewn gwirionedd—yn sicr, nid eleni. Ond pan fo rhywun yn gweld un, yn amlwg mae ein swyddogion yn gweithio'n agos iawn ac maent yn mynd i'r afael â'r mater yn gyflym iawn hefyd, ac nid yw'n rhywbeth rydym eisiau ei weld yng Nghymru. Nid yw'n rhywbeth rwy'n ei drafod yn aml gyda DEFRA, ond fel rwy'n dweudmae swyddogion yn gweithio'n agos iawn i sicrhau, os oes rhywun yn gweld un, fod camau gweithredu'n cael eu cymryd.

Rasio Milgwn

Hefin David AC: 5. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad ar yr ymgynghoriad sydd i ddod ar ddyfodol rasio milgwn yng Nghymru? OQ59319

Lesley Griffiths AC: Diolch. Fel y nodwyd yn fanwl yn y ddadl ar 8 Mawrth, byddaf yn lansio ymgynghoriad cyhoeddus ar rasio milgwn yn ddiweddarach eleni. Bydd yr ymgynghoriad yn casglu tystiolaeth ar fanteision ac effeithiau deddfu a gwahardd rasio milgwn yng Nghymru.

Hefin David AC: O sgyrsiau preifat a chyhoeddus, bydd y Gweinidog yn gwybod fy mod yn llwyr gefnogi ymgynghoriad Llywodraeth Cymru. Yng nghyfarfod Pwyllgor yr Economi, Masnach, a Materion Gwledig yr wythnos diwethaf, gofynnais i chi am ymrwymiad, pe bai'r ymgynghoriad sydd ar y ffordd gan Lywodraeth Cymru yn argymell unrhyw beth sy'n achosi cyfyngu ar rasio milgwn yng Nghymru, y byddai stadiwm milgwn Valley yn fy etholaeth yn Ystrad Mynach yn cael ei ystyried, ac y byddech yn cael sgyrsiau gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd ar sut fyddai llifogydd, o ganlyniad i'r penderfyniad i gau'r trac, yn cael eu lliniaru. Rydym yn poeni am ganlyniad llifogydd yno, pe bai hynny'n digwydd. Felly, a fyddech chi'n barod i gael y sgyrsiau hynny gyda'ch cyd-Weinidogion a nodi cymorth posibl gan Lywodraeth Cymru drwy Cyfoeth Naturiol Cymru, ac wrth i bethau fynd rhagddynt, i gyfarfod â mi, ar y safle o bosibl, i drafod rhai o'r pryderon sydd gennyf ar ran y bobl sy'n byw yn Ystrad Mynach?

Lesley Griffiths AC: Diolch. Wel, fel y dywedais yr wythnos diwethaf yn ystod y sesiwn graffu yn y pwyllgor, rwy'n hapus iawn i siarad â'r Gweinidog Newid Hinsawdd, ac rwy'n siŵr y byddai hi'n hapus iawn i siarad â chi hefyd, pe bai unrhyw newidiadau i ddefnydd tir yn y dyfodol yn debygol o waethygu risg llifogydd i unrhyw gartrefi neu fusnesau sy'n bodoli eisoes yn eich etholaeth. Rwy'n credu y gallai fod ychydig yn gynamserol ar hyn o bryd, ond rwy'n siŵr, maes o law, pe bai'n angenrheidiol, byddai'n hapus i wneud hynny hefyd. Rwy'n credu bod llawer o ystyriaethau gwahanol ar waith yma. Nid wyf am achub y blaen ar unrhyw ganlyniad i'r ymgynghoriad na dyfodol y trac rasio.

Natasha Asghar AS: Weinidog, mae trac rasio Valley yn fy etholaeth wedi nodi'n glir y bydd yn gwneud cais am drwydded Bwrdd Milgwn Prydain. Nawr, efallai eich bod eisiau gwahardd rasio milgwn, efallai ddim, ond dyma'r broblem. Rydym i gyd eisiau safon uwch o les anifeiliaid, ond rhaid gofyn y cwestiwn: sut y gallwn weithio gyda'r diwydiant wrth symud ymlaen? Mae gan Fwrdd Milgwn Prydain nifer o ofynion llym o ran lles anifeiliaid, gan gynnwys monitro milgwn o'r adeg pan fyddant yn gŵn bach, i'r adeg pan fyddant yn cael eu cludo i rasys, i'r adeg ar ôl iddynt orffen rasio. Rwy'n falch iawn o glywed am y miliynau o bunnoedd y mae Bwrdd Milgwn Prydain wedi'u darparu i elusennau lles anifeiliaid er mwyn sicrhau bod milgwn sydd wedi gorffen rasio yn cael eu gosod mewn cartrefi cariadus.
Weinidog, fe fyddwch yn ymwybodol o ddeddfwriaeth wael ym maes lles anifeiliaid, felly ni fydd yn syndod i chi fod bwlch mawr arall yng nghyfraith lles anifeiliaid Cymru. Yn y bôn, nid ydym wedi mabwysiadu Rheoliadau Lles Milgwn Rasio 2010. Nawr, mae'r rheoliadau hyn yn helpu awdurdodau lleol i ddiddymu neu atal trwyddedau rasio milgwn, ac maent hefyd yn nodi'r amodau ar gyfer anghymhwyso trwyddedau. Ar ben hynny, er mwyn cael trwydded, rhaid i filfeddyg fod yn bresennol cyn a thrwy gydol y ras, rhaid i amodau cytiau fod o safon uchel, mae'n ofynnol i osod microsglodion mewn cŵn, yn ogystal â chadw cofnodion am filgwn sy'n cymryd rhan mewn rasys a chofnodi anafiadau. Rwy'n credu y byddai'n gam hawdd iawn i Lywodraeth Cymru fabwysiadu a gweithredu'r rheoliadau hyn yma yng Nghymru. Felly, Weinidog, a ydych chi'n barod i weithio gyda Bwrdd Milgwn Prydain i sicrhau bod lles anifeiliaid yn brif flaenoriaeth, neu, yn anffodus, a fydd hon yn sefyllfa, i bob pwrpas, lle bydd gennym forthwyl i dorri cneuen yn y maes sensitif hwn wrth symud ymlaen?

Lesley Griffiths AC: Wel, fel rwy'n dweud, nid wyf am achub y blaen ar yr ymgynghoriad y byddaf yn ei lansio yn ddiweddarach eleni. Rwyf wedi cyfarfod â chynrychiolwyr o Fwrdd Milgwn Prydain. Rwyf wedi cyfarfod â sefydliadau lles eraill, ac rwyf wedi cyfarfod â pherchennog stadiwm Valley i drafod materion lles a chynlluniau ar gyfer safle Valley. Fel y dywedwch, nid yw'r safle ar hyn o bryd yn cyrraedd safonau Bwrdd Milgwn Prydain.

Jane Dodds AS: Rwy'n falch fy mod wedi dilyn fy nghyd-Aelod Natasha Asghar oherwydd rwyf eisiau ei gwneud yn glir fy mod innau hefyd wedi cyfarfod â Bwrdd Milgwn Prydain. Gadewch imi ddweud dau beth wrthych y mae Bwrdd Milgwn Prydain wedi cadarnhau iddynt eu gwneud, ac nid wyf yn credu y byddech yn eu hystyried yn safonau lles anifeiliaid uchel. Yn gyntaf, ar drac Bwrdd Milgwn Prydain yn Harlow y llynedd, gwyddom fod milgwn wedi cael eu rasio mewn tymheredd o 32 gradd canradd, pan oedd yr RSPCA wedi dweud wrth berchnogion anifeiliaid anwes domestig gadw eu cŵn dan do. Ac eto roedd rasio milgwn yn parhau ar drac Bwrdd Milgwn Prydain.
Yr ail broblem yw nad yw Bwrdd Milgwn Prydain ond yn cynnig bond ailgartrefu i'r cartrefi cŵn nad ydynt yn gwneud sylw ar rasio milgwn. Felly, maent yn cyfyngu eu cyllid i gartrefi cŵn—ac rwy'n eu galw'n gartrefi cŵn. Nid canolfannau ailgartrefu mohonynt. Rhaid iddynt fynd oddi yno i gartref. Mae 67 y cant o'r cartrefi o dan Fwrdd Milgwn Prydain—. Mae'n ddrwg gennyf, nid yw Bwrdd Milgwn Prydain ond yn ailgartrefu 67 y cant o'u cŵn drwy gartrefi cŵn. Felly, mewn gwirionedd, mae gan Fwrdd Milgwn Prydain lawer o gwestiynau i'w hateb, a byddwn wrth fy modd yn cael sgwrs gyda chi, Natasha. Ond fy mhwynt i yw—

Rwy'n credu bod y Gweinidog yn cael ei anwybyddu'n llwyr yn y drafodaeth hon. [Chwerthin.]

Jane Dodds AS: Rwy'n gwybod. Mae'n ddrwg gennyf. Ni allwn ymwrthod, Lywydd.

Lesley Griffiths AC: Na, rwy'n gwrando'n astud.

Os gallech chi ganolbwyntio ar eich cwestiwn nawr.

Jane Dodds AS: Fy mhwynt i chi, Weinidog, yw: gan droi'n ôl at drac rasio Valley, y mae Hefin wedi tynnu sylw ato, rwy'n deall—ac rwy'n gobeithio y byddech chi'n cytuno â hyn—pe bai rasio milgwn yn cael ei wahardd ar drac rasio Valley, ni fyddem ond yn edrych ar gyfnod o 9-12 mis lle byddai angen symud cŵn oddi yno i gael eu hailgartrefu. Felly, ni fyddai'r cau posibl—ac rwy'n gwybod na allwch chi wneud sylw ar y gwaharddiad—yn cael effaith hirdymor ar y cŵn o'r cartref hwnnw. Rwy'n gwybod na allwch wneud sylw ar y mater, ond rwy'n siŵr y byddech yn ystyried hynny.

Lesley Griffiths AC: Diolch. Wel, fel rwy'n dweud, ni allaf achub y blaen ar unrhyw ymgynghoriad, ond yn sicr, o'r trafodaethau a gefais—. Soniais yn fy ateb i Natasha Asghar fy mod wedi cyfarfod â chynrychiolwyr nifer o sefydliadau lles ar ystod o faterion. Yn amlwg, mae cartrefu cŵn yn rhywbeth y mae gennyf ddiddordeb arbennig ynddo. Yn amlwg, nid yw 9-12 mis yn llawer iawn o amser. Rwy'n ddiolchgar iawn am yr holl waith y mae ein sefydliadau lles anifeiliaid yn ei wneud yng Nghymru.

Uned Mamau a Babanod i'r Gogledd

Siân Gwenllian AC: 6. Pa drafodaethau mae’r Gweinidog wedi'u cynnal gyda’r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol am uned mamau a babanod i’r gogledd a fyddai'n gwasanaethu pobl Arfon? OQ59297

Lesley Griffiths AC: Nid wyf wedi cael unrhyw drafodaethau penodol gyda'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ynglŷn ag uned mamau a babanod i bobl Arfon. Wrth gwrs, rwy'n ymwybodol o'r cynlluniau i wella mynediad at ddarpariaeth arbenigol uned mamau a babanod i'r bobl sy'n byw yng ngogledd Cymru.

Siân Gwenllian AC: Yn ôl datganiad diweddar gan y bwrdd iechyd lleol, maen nhw’n gweithio efo NHS England i ddarparu uned yng Nghaer, gyda dau wely ynddi ar gyfer mamau o bob rhan o’r gogledd. Dwi’n deall mai yn Ysbyty’r Countess of Chester y bydd yr uned yma. A fedrwch chi gadarnhau hynny?
Mewn adroddiad a gyhoeddwyd y llynedd gan y Comisiwn Ansawdd Gofal, nodwyd fod gwasanaethau mamolaeth yn Ysbyty’r Countess of Chester yn annigonol, a bod diffyg staff a chyfarpar yn broblemau a oedd angen sylw, ynghyd â phroblemau arweinyddiaeth yn yr ymddiriedolaeth. A ydych chi’n meddwl bod sefydlu dau wely dros y ffin yn Lloegr ar gyfer mamau fyddai angen teithio yn bell, a hynny mewn ysbyty sydd âtrack recordgwael o ran mamolaeth, yn gynllun doeth a synhwyrol yn eich barn chi fel Gweinidog y gogledd?

Lesley Griffiths AC: Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn fod yna fynediad i'r babanod hyn at y gofal gorau sydd ar gael, a fy nealltwriaeth i yw bod Pwyllgor Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru wedi cynnal asesiad o'r galw yn y gogledd ac wedi dod i'r casgliad fod angen ariannu dau wely mewn uned mamau a babanod, ac o fewn eu cynlluniau, daethant i'r casgliad mai'r dull mwyaf priodol o ddarparu hyn oedd drwy weithio ar y cyd â Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr a GIG Lloegr er mwyn datblygu cynlluniau ar gyfer yr uned a rennir.

Sam Rowlands MS: A gaf fi groesawu'r cwestiwn gan Siân Gwenllian a rhoi clod iddi hefyd am ei dyfalbarhad ar y mater hynod bwysig hwn i bobl y gogledd? Hoffwn ehangu ar y cwestiwn a ofynnwyd eisoes, Weinidog, fel Gweinidog gogledd Cymru ac fel Aelod yn y rhanbarth hefyd wrth gwrs, tybed pa sicrwydd y gallwch ei roi y bydd anghenion penodol pobl gogledd Cymru, boed yn ymwneud ag iaith neu'n ymwneud â'r pellter y mae'n rhaid ei deithio i gael mynediad at y gwasanaethau hyn, yn enwedig o ystyried breuder posibl y bobl sydd angen cael mynediad at y gwasanaethau hyn—. Tybed pa sicrwydd y gallwch chi ei roi y bydd y ddarpariaeth arfaethedig yn addas ar gyfer pobl gogledd Cymru.

Lesley Griffiths AC: Mae'n hanfodol fod y ddarpariaeth arfaethedig yn cyd-fynd â'r hyn y byddem ei eisiau ar gyfer ein hetholwyr ar draws gogledd Cymru. Fy nealltwriaeth i o'r gwaith a gyflawnodd Pwyllgor Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru yw mai dyma'r ffordd orau o gynnig darpariaeth. Rwy'n cytuno â'r hyn rydych yn ei ddweud am yr iaith; mae'n bwysig iawn fod hynny'n rhan o'r ystyriaeth. Ond rwy'n credu bod rhaid i ni fod yn bragmatig iawn yma a dweud na allwn gael unedau mamau a babanod ym mhob ysbyty, yn anffodus. Nid oes gennym gapasiti na gallu i wneud hynny. Yr hyn rwyf ei eisiau i fy etholwyr, gan eich bod wedi gofyn i mi'n benodol, ac fel Gweinidog gogledd Cymru, yw i'n babanod gael y mynediad gorau yn y ffordd orau sy'n bosibl, ac rwy'n credu mai'r ffordd o sicrhau hynny yw drwy gael uned arbenigol.

Prosiect Down to Earth

Rhys ab Owen AS: 7. Pa asesiad mae’r Gweinidog wedi gwneud o effeithiolrwydd gwariant y gronfa datblygu gwledig ar y prosiect Down to Earth? OQ59296

Lesley Griffiths AC: Diolch. Mae disgwyl i brosiect Down to Earth, sy'n cael ei ariannu drwy'r rhaglen datblygu gwledig, gyflwyno'r cais terfynol ym mis Mehefin 2023. Mae gofyn i'r prosiect benodi asesydd annibynnol i adrodd ar yr effaith a'r canlyniadau a gyflawnwyd, a fydd yn cael eu hasesu cyn i'r hawliad terfynol gael ei dalu a chyn i'r prosiect ddod i ben.

Rhys ab Owen AS: Diolch yn fawr, Trefnydd. Mae nifer o etholwyr o ardal yr Eglwys Newydd yng Nghaerdydd wedi cysylltu â fi ynglŷn â phrosiect Down to Earth. Beth maen nhw eisiau gwybod a beth dwi eisiau gwybod hefyd yw a all y Gweinidog esbonio pam mae arian gwledig yn cael ei ddefnyddio i adeiladu ar un o fannau gwyrdd y brifddinas, yng ngogledd y brifddinas, a sut mae ardal drefol fel ein prifddinas yn gymwys i arian y gronfa datblygu gwledig. Diolch yn fawr.

Lesley Griffiths AC: Fe fyddwch yn ymwybodol fod meini prawf llym iawn o gwmpas yr arian hwn. Mae'r prosiect Down to Earth yn cael ei ariannu drwy gydweithrediad cynlluniau LEADER a rhaglen datblygu gwledig yr UE, ac yn sicr mae'n gallu gwneud hynny. Rydych yn ymwybodol iawn, rwy'n siŵr, o'r hyn y bydd y prosiect yn gweithio arno—dau gynllun penodol. Mae prosiectau'r rhaglen datblygu gwledig yn ddarostyngedig i amodau arbennig, ac fel y dywedais, bydd hyn yn cael ei asesu. Mae'n rhaid iddo gael ei asesu gan asesydd allanol annibynnol o fewn chwe mis i ddyddiad cychwyn y prosiect. Nid oes unrhyw bryderon wedi cael eu dwyn i fy sylw. Os oes gennych unrhyw beth yr hoffech ei godi gyda mi, ysgrifennwch ataf os gwelwch yn dda.

Samuel Kurtz MS: Weinidog, mae sicrhau bod gwariant y rhaglen datblygu gwledig yn cael ei ddyrannu a'i ddarparu'n effeithiol yn allweddol i sicrhau ei fod yn cynnig gwerth am arian, gan gefnogi datblygiad cymunedau gwledig ar yr un pryd. Yng nghyfarfod diweddaraf y Pwyllgor Economi, Masnach a Materion Gwledig, fe ddywedoch chi na fyddwch chi'n sefydlu bwrdd cynghori ar ddatblygu gwledig mwyach i gynghori ar gynnwys a darpariaeth y rhaglen cymorth gwledig ddomestig. Rwyf am bwysleisio pwysigrwydd trefniadau adrodd ar gyfer cyllid datblygu gwledig newydd i sicrhau tryloywder ac atebolrwydd er mwyn sicrhau monitro effeithiol, yn enwedig o gofio adroddiad damniol Archwilydd Cyffredinol Cymru fod cyllid y rhaglen datblygu gwledig wedi'i ddyrannu gan Lywodraeth Cymru drwy daliadau uniongyrchol heb unrhyw gystadleuaeth. Felly, pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i gyhoeddi'r ymrwymiadau, dyraniadau cyllidebol, a'r mesurau arfaethedig, a gwariant ar gyfer pob un o'r blynyddoedd ariannol yn y cyfnod pontio? Diolch.

Lesley Griffiths AC: Wel, cafodd yr adroddiad y cyfeiriwch ato ei gyflawni flynyddoedd lawer yn ôl, ac rydym yn sicr wedi dysgu gwersi, ac nid oes unrhyw feirniadaeth wedi bod ers hynny, a gallaf eich sicrhau y bydd hynny'n cael ei roi ar waith. Y rheswm pam y dywedais nad wyf am sefydlu bwrdd mwyach yw oherwydd nad ydym yn ceisio disodli'r rhaglen datblygu gwledig yn y ffordd y mae'n gweithredu ar hyn o bryd, ac rydym yn canolbwyntio'n helaeth ar gyflwyno'r cynllun ffermio cynaliadwy.

Bridio Cathod

Sarah Murphy AS: 8. A oes gan y Gweinidog unrhyw gynlluniau i reoleiddio bridio cathod? OQ59300

Lesley Griffiths AC: Mae ein cynllun lles anifeiliaid i Gymru yn manylu ar sut y byddwn yn cyflawni ymrwymiadau ein rhaglen lywodraethu. Rydym yn bwriadu cynnal adolygiad o Reoliadau Lles Anifeiliaid (Bridio Cŵn) (Cymru) 2014 a bydd hynny'n cynnwys ystyriaeth i ehangu'r cwmpas i gynnwys cathod.

Sarah Murphy AS: Bendigedig. Yn ddiweddar, cyfarfu fy nghyd-Aelod, Huw Irranca-Davies, yr Aelod o'r Senedd dros Ogwr, a minnau â Cats Protection yn eu canolfan fabwysiadu ym Mhen-y-bont ar Ogwr i drafod y gwaith a wnânt ar wella lles cathod yng Nghymru a ledled y DU. Yn ôl adroddiad diweddaraf Cats Protection sef 'Cats and Their Stats', mae perchnogaeth cathod pedigri yng Nghymru ar gynnydd, gyda 25 y cant o'r cathod a gafodd eu prynu y llynedd yn fridiau pedigri. Er y gall llawer o fridiau cathod pedigri fyw bywydau iach, mae na rai bridiau eithafol gyda diffygion geni genetig sy'n gallu arwain at fywyd poenus iawn i'r gath. Er enghraifft, bydd cathod sydd â wynebau gwastad iawn, fel cathod Persia, yn cael trafferth gyda phroblemau anadlu drwy gydol eu bywydau, neu gathod Scottish Fold, y mae eu gwerthiant bellach wedi'i wahardd yn yr Alban, sy'n dioddef o ddiffygion cartilag difrifol. Yn wahanol i gŵn, nid yw bridio cathod yn cael ei reoleiddio ar hyn o bryd, felly a oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw fwriad yn y cyfamser i reoleiddio cathod yn yr un modd ag y mae'n rheoleiddio cŵn yng Nghymru? Diolch.

Lesley Griffiths AC: Diolch. Wel, fel y soniais, bydd yr adolygiad o'r rheoliadau bridio cŵn yn cael ei ehangu i weld a oes unrhyw rywogaethau eraill—ac yn sicr byddai cathod yn rhan o hynny—a fyddai'n elwa o gael eu cynnwys yn y rheoliadau, oherwydd rwy'n credu ein bod wedi'i weld gyda chŵn, onid ydym? Fe gyfeirioch chi at y bridiau eithafol, ac yn anffodus, fel y dywedwch, rydym yn ei weld gyda chathod hefyd. Roeddwn yn ymwybodol o'ch ymweliad; fe welais eich lluniau ar y cyfryngau cymdeithasol. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud i wella lles cathod yng Nghymru.

Tom Giffard AS: Fel perchennog cathod fy hun, rwy'n falch iawn fod Sarah Murphy wedi cyflwyno'r cwestiwn hwn, ac fe groesewais y ffaith bod Llywodraeth Cymru wedi cyflwyno cyfraith Lucy 18 mis yn ôl i geisio gwahardd gwerthiant cathod a chŵn o dan chwe mis oed gan drydydd partïon. Ar ôl darllen eich memorandwm esboniadol i Reoliadau Lles Anifeiliaid (Trwyddedu Gweithgareddau sy'n Ymwneud ag Anifeiliaid) (Cymru) 2021—teitl bachog—roedd yn ddiddorol gweld eich bod wedi dweud bod y rheoliadau wedi'u drafftio fel cam cyntaf i sicrhau bod lles cŵn bach a chathod bach yng Nghymru sy'n cael eu bridio a'u gwerthu i drydydd partïon ar hyn o bryd yn cael ei wella'n sylweddol. Fodd bynnag, fel y byddwch yn ymwybodol, Weinidog, mae bridwyr cathod a chŵn yn ddarostyngedig i gynllun trwyddedu sy'n cael ei orfodi drwy awdurdodau lleol. Nodaf hefyd eich bod wedi darparu canllawiau statudol i awdurdodau lleol ar y rheoliadau ochr yn ochr â chreu system Cymru gyfan ar gyfer hyfforddi swyddogion gorfodi awdurdodau lleol. Felly, faint o waith rydych wedi'i wneud ar asesu effeithiolrwydd cyfraith Lucy yng Nghymru, ac i ba raddau y mae swyddogion gorfodi a thrwyddedu yn ei chymhwyso ar lefel awdurdod lleol, a beth yw'r cam nesaf i amddiffyn lles cathod?

Lesley Griffiths AC: Diolch. Yn amlwg, ni chlywodd yr Aelod fy ateb i Vikki Howells—ni wnaethom gyflwyno cyfraith Lucy yma yng Nghymru; deddfwriaeth Lloegr yn unig yw honno. Aethom y tu hwnt i hynny; fe wnaethom gyflwyno Rheoliadau Lles Anifeiliaid (Trwyddedu Gweithgareddau sy'n Ymwneud ag Anifeiliaid) (Cymru) 2021, ac fel y dywedais, maent yn mynd ymhellach na chyfraith Lucy.
Mae'r pwynt rydych yn ei wneud ynglŷn â phrosiect gorfodi yr awdurdodau lleol yn un perthnasol iawn yn fy marn i. Yr hyn a wnaethom fel Llywodraeth oedd neilltuo cyllid ar gyfer prosiect tair blynedd i sicrhau bod gan arolygwyr ein hawdurdodau lleol yr holl offer angenrheidiol i allu cynnal ymweliadau â safleoedd bridio cŵn a sicrhau eu bod yn gwybod yn iawn am beth y chwilient a sicrhau y gallent fwrw ymlaen â'r newidiadau sylweddol. Ac yn sicr mae'r prosiect wedi cael cryn dipyn o gydnabyddiaeth, ac rwyf newydd ymestyn y prosiect am dair blynedd arall.

Yn olaf, cwestiwn 9, Llyr Gruffydd.

Adfywio Economi Cefn Gwlad

Llyr Gruffydd AC: 9. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad ar ymdrechion y Llywodraeth i adfywio economi cefn gwlad? OQ59312

Lesley Griffiths AC: Mae cymorth datblygu gwledig yn y dyfodol yn canolbwyntio ar gyflawni ymrwymiadau craidd ein rhaglen lywodraethu. Rwyf eisoes wedi cyhoeddi pecyn cymorth drwy fy nghynlluniau buddsoddi gwledig, sy'n werth dros £200 miliwn, i gefnogi'r economi wledig a'n hamgylchedd naturiol.

Llyr Gruffydd AC: Diolch i chi am hynny. Y cwestiwn dwi'n ei ofyn yn sylfaenol fan hyn yw pwy sy’n gyrru y gwaith yna o adfywio economi cefn gwlad. Ble mae'r focal point sy'n tynnu beth sy'n teimlo fel plethora o gyrff a phrosiectau a rhaglenni a strategaethau at ei gilydd i fod yn un pecyn strategol, cydlynol? Ble mae'r strategaeth ehangach a phwy sy'n gyfrifol am hynny? Oherwydd, 'slawer dydd, wrth gwrs, mi fyddai Bwrdd Datblygu Cymru Wledig wedi bod yn llenwi peth o'r vacuum yna dwi'n teimlo sy'n bodoli erbyn hyn. Y cwestiwn dwi eisiau ei ofyn, felly, yw a ydych chi'n meddwl bod yr amser wedi dod i ni edrych ar greu rhyw fath o endid neu ryw fath o gyfrwng fydd yn gyfrifol am yrru'r agenda yna ymlaen, oherwydd, ar hyn o bryd, mae'n teimlo jest fel cyfres o nifer o raglenni digyswllt sydd ddim yn tynnu i'r un cyfeiriad.

Lesley Griffiths AC: Ni chredaf eu bod yn ddigyswllt o gwbl. Gyda’r cynlluniau buddsoddi gwledig, rwyf wedi bod yn awyddus iawn i’n rhanddeiliaid weithio’n agos iawn gyda ni, a’u bod yn dweud wrthym beth maent ei eisiau. Er enghraifft, credaf fod gennym dri chynllun a oedd yn ymwneud yn benodol â garddwriaeth, gan mai dyna'r hyn y dywedwyd wrthyf roedd pobl ei eisiau. Wrth gwrs, gallwch ddweud yn ôl nifer y cynigion a gewch gyda chynlluniau penodol pa mor boblogaidd ydynt ac a oes angen ichi roi rhagor o arian tuag at hynny. Fel y dywedais yn fy ateb i Sam Kurtz, nid oes gennym fwrdd datblygu gwledig mwyach. Roedd yn rhywbeth roeddwn wedi’i ystyried, ond mae fy ffocws bellach ar gyflwyno’r cynllun ffermio cynaliadwy a’r newid i’r cynllun ffermio cynaliadwy yn 2025.

Diolch i'r Gweinidog.

3. Cwestiynau Amserol

Yr eitem nesaf, felly, fydd y cwestiynau amserol. Un cwestiwn sydd y prynhawn yma, i'w ateb gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd. Mae'r cwestiwn i'w ofyn gan Jack Sargeant.

Northern Powerhouse Rail

Jack Sargeant AC: 1. Pa asesiad mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r effaith ar Gymru a gaiff penderfyniad Llywodraeth y DU i gategoreiddio Northern Powerhouse Rail fel prosiect Cymru a Lloegr? TQ746

Lee Waters AC: Diolch am eich cwestiwn. Dylai Llywodraeth y DU gategoreiddio Northern Powerhouse Rail fel prosiect i Loegr yn unig, gyda Chymru’n cael cyfran sy'n cyfateb i'r boblogaeth o’r cyllid hwn. Byddai’n gwbl annerbyniol pe bai Llywodraeth y DU yn trin y cyllid ar gyfer y prosiect hwn yn yr un modd ag y mae’n trin cyllid ar gyfer HS2.

Jack Sargeant AC: Rwy’n ddiolchgar i’r Dirprwy Weinidog am ei ateb, ac rwy’n cytuno â’r hyn a ddywedodd. Fel pe na bai’n ddigon drwg eisoes i Gymru fod Cymru wedi cael ei hamddifadu o'r £5 biliwn o gyllid canlyniadol y mae gennym hawl iddo yn sgil HS2, awgrymir bellach fod Torïaid y DU yn ein hamddifadu o £1 biliwn o gyllid canlyniadol pellach yn sgil rhaglen Northern Powerhouse Rail, gan ei labelu'n brosiect Cymru a Lloegr. Dyna i chi £6 biliwn o bunnoedd sy'n ddyledus i ni bellach. Lywydd, nid wyf yn siŵr a hoffai Aelodau o’r wrthblaid yma yn y Senedd ddarparu map i Brif Weinidog y DU, gan ei bod yn amlwg nad yw’r Torïaid yn San Steffan hyd yn oed yn deall ble mae Cymru, heb sôn am ddeall anghenion pobl Cymru. Weinidog, a ydych yn cytuno â mi ei bod yn bryd cael gwared ar y Llywodraeth Dorïaidd ddiffygiol hon, mae’n bryd cael etholiad cyffredinol yn y DU, ac mae’n bryd ethol Llywodraeth Lafur ar gyfer y DU, a fydd yn gweithio ar y cyd â Llywodraeth Lafur Cymru i ddarparu’r cyllid seilwaith sydd ei angen arnom ac sy'n ddyledus i ni?

Lee Waters AC: Diolch. Rwy’n cytuno â’r dadansoddiad, yn amlwg. I’r rhai sy’n gwrando sydd heb mor gyfarwydd â fy nghyd-Aelodau ynghylch y ffordd y mae hyn yn gweithio, pan gyhoeddir prosiect mewn maes sydd wedi'i ddatganoli'n llwyr yn Lloegr, byddem yn disgwyl cael cyfran sy'n cyfateb i'r boblogaeth o’r cyllid hwnnw. Felly, pan gyhoeddir prosiect gwerth £100 biliwn fel HS2, byddem yn disgwyl cael cyfran o 5 y cant o hynny, sef oddeutu £5 biliwn, pe bai ond yn gymwys yn Lloegr. Os caiff ei gategoreiddio fel prosiect sydd o fudd i Gymru a Lloegr, ni fyddwn yn cael unrhyw gyllid. Mae'r Trysorlys yn ymestyn pob hygrededd drwy ddweud bod HS2 o fudd i Gymru, er nad oes ganddo un filltir o drac yng Nghymru ac y mae ei achos busnes ei hun yn dangos ei fod yn mynd â channoedd o filiynau allan o economi de Cymru. Mae'n amlwg nad yw hynny'n wir, ac yn sicr, ar ôl torri'r cysylltiad â Crewe, mae unrhyw achos tila a oedd ganddynt wedi dymchwel. Mae'n ddiarhebol. Fel y dywedodd y Prif Weinidog ddoe, mae’r ffaith y gall y Trysorlys, yn fympwyol, ar chwiw, benderfynu sut y caiff y cyllid hwn ei ddyrannu yn dangos bod y ffordd rydym yn ymdrin â chyllid o fewn y setliad datganoli yn amlwg ddiffygiol.
Cafwyd awgrymiadau y bydd prosiect Northern Powerhouse Rail yn cael ei gategoreiddio yn yr un modd. Nid yw hynny’n gwbl glir eto. Mae dau opsiwn ar gael i Lywodraeth y DU: gallent ei gategoreiddio fel prosiect Northern Powerhouse Rail, ac os felly, byddem yn disgwyl cael cyfran Barnett am ei fod yn gynllun i Loegr yn unig; neu gallent ei ddosbarthu fel prosiect Network Rail, a fyddai y tu hwnt i'r cyllid canlyniadol Barnett ac ni fyddem yn cael ceiniog. Nid ydym wedi gallu sefydlu pa un o’r rhain sy’n mynd i ddigwydd. Ond mae'r ffaith ei fod yn niwlog ac yn aneglur ynddi ei hun yn rhan o'r broblem. Cyfarfûm â’r rheoleiddiwr y bore yma, Swyddfa'r Rheilffyrdd a'r Ffyrdd, ac mae’n amlwg ym mhob rhan o’r setliad rheilffyrdd fod y penderfyniadau’n cael eu gwneud drwy ganolbwyntio ar Loegr, a ninnau wedyn yn cael y briwsion o’r penderfyniad hwnnw. Nid yw ein hanghenion na’n dyheadau na’n targedau i newid dulliau teithio'n cael eu hystyried pan wneir penderfyniadau ar wariant rheilffyrdd ledled y DU. Felly, dyma enghraifft arall eto o system ddiffygiol y mae angen ei diwygio. Ac os yw'r Trysorlys yn ddigon ffôl i wneud yr un peth gyda phrosiect Northern Powerhouse Rail ag y maent wedi'i wneud gyda phrosiect HS2, byddant yn parhau i wanhau'r achos dros Deyrnas Unedig sy'n rhannu, oherwydd yn amlwg, nid ydynt yn rhannu, ac mae cyfle ganddynt i unioni'r sefyllfa nawr.

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

Natasha Asghar AS: Ar yr ochr hon i'r meinciau, ein dealltwriaeth ni ywnad oes penderfyniad wedi'i wneud eto ynghylch categoreiddio Northern Powerhouse Rail yn brosiect Cymru a Lloegr. Mae cwestiwn amserol heddiw'n cyfeirio at y rheilffyrdd, ond mae'r stori fwyaf ynglŷn â rheilffyrdd yn y newyddion heddiw yn ymwneud â chyhoeddiad Trafnidiaeth Cymru y bydd yn rhaid i gymudwyr sy’n teithio rhwng Pontypridd a Threherbert yn Rhondda Cynon Taf ddefnyddio gwasanaeth bws yn lle trenau o ddiwedd mis Ebrill tan ddechrau 2024. Bydd hyn yn achosi problemau enfawr i bobl sy'n ceisio byw eu bywydau bob dydd a chyrraedd y gwaith. Mae hyn oll yn digwydd tra bo Llywodraeth Cymru yn ceisio dod â cheir oddi ar y ffordd gyda'r adolygiad ffyrdd ac yn torri cymorth i fysiau. [Torri ar draws.] Mae ganddo bwynt. Wrth gwrs ein bod yn cefnogi gwelliannau i'r seilwaith rheilffyrdd, ond hoffwn ofyn i chi heddiw, Weinidog, pam y gwnaed y cyhoeddiad hwn ar fyr rybudd—[Torri ar draws.]

A all y rheini ar y meinciau cefn roi cyfle i'r siaradwr? Ni allaf ei chlywed. Rwy'n siŵr y bydd y siaradwr yn sicrhau y bydd yn canolbwyntio ar Northern Powerhouse Rail.

Natasha Asghar AS: Diolch. Hoffwn ofyn i chi heddiw, Weinidog, pam y gwnaed y cyhoeddiad hwn ar fyr rybudd, a pha asesiad rydych chi a Trafnidiaeth Cymru wedi’i wneud o’r tarfu a’r anghyfleustra y bydd hyn yn ei achosi? Rydych yn sôn am y berthynas rhwng San Steffan, ond hoffwn wybod beth yn union rydych chi'n ei wneud i adeiladu’r berthynas â San Steffan os ydych am weld newid. Ni allwch feio San Steffan am bopeth, Weinidog. Rydych yn mynd i orfod gwneud rhywbeth eich hun i geisio sicrhau bod anghenion pobl Cymru yn cael eu cyfleu i'n swyddogion cyfatebol yn San Steffan hefyd.

Lee Waters AC: Ddirprwy Lywydd, mae hwnnw'n ymateb gwael. Cyfarfûm â’r Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth yn ystod yr wythnosau diwethaf, a dweud y gwir, ac rwyf wedi ymrwymo i berthynas adeiladol ag ef, fel y mae ein swyddogion. Nid oes a wnelo hyn ag adeiladu perthynas adeiladol â San Steffan. Mae a wnelo â’r DU yn cydnabod anghenion Cymru ac anghenion seilwaith Cymru. Roeddwn yn credu bod ei phlaid wedi newid ei meddwl a’u bod yn ein cefnogi mewn achos trawsbleidiol i sicrhau cyllid i Gymru yn sgil HS2. Yn anffodus, mae Natasha Asghar fel pe bai’n methu peidio ceisio sgorio pwyntiau pitw yn hytrach na chanolbwyntio ar y darlun mawr.
Ar y pwynt y gwrthodwyd ei chwestiwn amserol yn ei gylch ond y mae hi wedi ceisio'i ofyn beth bynnag, ar y penderfyniad i gau’r rheilffordd ar gyfer uwchraddio’r metro, mae hon yn enghraifft o fuddsoddiad gan Lywodraeth Lafur Cymru o seilwaith modern o'n cyllid ni ein hunain i greu system fetro fodern ar gyfer Caerdydd a’r Cymoedd. Mae’n mynd i olygu newid seilwaith trawsnewidiol ar ben uchaf y Cymoedd, a fydd, er mawr anghyfleustra i’r cwsmeriaid, yn golygu cau dros dro, er mwyn darparu gwasanaeth llawer gwell. Os oes ganddi gyngor peirianyddol ar sut y gallwn drawsnewid rheilffordd yn llwyr gan ei chadw ar agor ar yr un pryd, rwy’n glustiau i gyd.

Delyth Jewell AC: Diolch, Jack, am ofyn y cwestiwn hwn.

Delyth Jewell AC: Roeddem yn gwybod nad oedd gan Lywodraeth y DU gwmpawd moesol, ond ymddengys bod yr ychydig ddyddiau diwethaf yn awgrymu nad ydynt hyd yn oed yn berchen ar gwmpawd. Nid ydynt yn talu sylw i ffiniau moesegol; mae'r un peth yn wir, ymddengys, am wirioneddau daearyddol hefyd. Ni ellir categoreiddio Northern Powerhouse Rail fel prosiect i Gymru a Lloegr. Byddai'n ychwanegu sarhad ar anaf ariannol ffiasgo HS2. Byddai’n costio £1 biliwn amcangyfrifedig i Gymru, fel y clywsom, yn ychwanegol at y siec o £5 biliwn sy’n ddyledus i ni yn sgil HS2. Ni fydd Cymru’n elwa o’r prosiectau hyn; celwydd yw awgrymu fel arall. A gaf fi ofyn i chi, Weinidog—ac rwy'n derbyn yr hyn rydych eisoes wedi'i ddweud yma—pa sgyrsiau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael hyd yma gyda Llywodraeth y DU ynghylch y posibilrwydd o gategoreiddio'r prosiect hwn yn brosiect Cymru a Lloegr? Ac os nad ydynt yn barod i ymateb, a fyddech cystal â'u hatgoffa, os gwelwch yn dda, lle mae ffiniau Cymru yn dechrau ac yn gorffen?

Lee Waters AC: Diolch. Fel y soniais, rydym wedi bod mewn cysylltiad â’r Trysorlys, sy’n dweud wrthym fod hyn yn rhan o’r cynllun rheilffyrdd integredig a gyhoeddwyd ym mis Tachwedd 2021. Mae’n parhau i fod yn aneglur a fydd hwnnw’n cael ei weinyddu drwy Network Rail neu brosiect Northern Powerhouse Rail. Fel y soniais, mae'r canlyniadau i ni yn dibynnu ar y diffiniad mympwyol hwnnw, nad ydynt yn teimlo bod angen ei egluro nac ymhelaethu arno. Credaf fod hynny’n rhan o’r broblem sydd gennym; nid oes gennym system ddatganoli cyllidol ac eglurder a thryloywder ynglŷn â sut y gwneir penderfyniadau sy’n effeithio ar y DU. Fel y mae’r Prif Weinidog wedi'i nodi dro ar ôl tro, dylai Trysorlys y DU fod ar gyfer y DU, ond mewn gwirionedd, mae’n cael ei drin gan y Llywodraeth yn Llundain fel Trysorlys i Loegr, ac mae’n rhaid inni fodloni ar hynny. Mae'n amlwg nad yw'n sefyllfa gynaliadwy nac yn un y gellir ei hamddiffyn. Rwy'n drist iawn nad yw'r Ceidwadwyr yng Nghymru yn gweld hynny, a'u bod yn hytrach, yn ceisio amddiffyn yr anamddiffynadwy unwaith eto.

Yn olaf, Alun Davies.

Alun Davies AC: Rwy’n ddiolchgar, Ddirprwy Lywydd. Eironi aruthrol safbwynt y Ceidwadwyr ar hyn, wrth gwrs, yw mai’r rheswm pam fod rheilffordd y Rhondda yn cael ei chau yw am ei bod yn ddarn o seilwaith o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg y mae angen ei newid yn yr unfed ganrif ar hugain. Ers canrif, nid yw’r rheilffordd honno wedi cael y buddsoddiad sydd ei angen arni. Os rhywbeth, mae’n gondemniad o bolisi Llywodraeth y DU mewn perthynas â Chymru. Mae'r ffaith bod y rheilffordd wedi'i chau yn ymateb i'r ffordd y caiff y materion hyn eu trin ar hyn o bryd. Mae’r Gweinidog yn llygad ei le yn ei ddadansoddiad a’i ddull o weithredu. [Torri ar draws.] Rwy'n croesawu tröedigaeth yr Aelod dros Orllewin Clwyd i’r materion hyn hefyd. Fe'i croesawn yn fawr. Rwy'n gobeithio y bydd yn fwy perswadiol gydag aelodau ei blaid yn Llundain nag y bu gyda’i gyd-Aelodau ar y meinciau cefn. Edrychwn ymlaen at weld hynny.
Ond a gaf fi ofyn i chi, Weinidog, wrth fwrw ymlaen â hyn—? Oherwydd gallwn ailadrodd y dadleuon. Mae pob un ohonom yn deall y dadleuon. Mae Llywodraeth anonest y DU yn rhoi ei dwylo ym mhocedi pobl Cymru er mwyn ariannu prosiectau hoff eu Gweinidogion eu hunain a’u gerddi cefn eu hunain. Nid dyma'r ffordd i lywodraethu'r wlad. A wnaiff y Gweinidog geisio mynd â’r mater drwy’r weithdrefn anghydfodau yn y trefniadau rhynglywodraethol i sicrhau bod hyn yn digwydd yn gyhoeddus fel y gall Gweinidogion y DU gyfiawnhau pam fod Cymru bellach yn rhan o Swydd Efrog, a chyfiawnhau pam nad yw Cymru'n cael y buddsoddiad sydd ei angen arni? A gallwn weld a yw'r weithdrefn anghydfodau hon yn gweithio er budd Cymru, neu a yw wedi'i gogwyddo er budd prosiectau hoff yn Lloegr.

Lee Waters AC: Credaf fod cyfle i Lywodraeth y DU bwyso a mesur y dadleuon yma. Yn sicr, mae rôl i'r ASau Ceidwadol a etholwyd yng Nghymru gyflwyno'r achos yn y Trysorlys er mwyn sicrhau nad yw'r byddardod yn parhau. Oherwydd, yn ôl yr hyn a ddeallaf, nid ymddengys bod y penderfyniad wedi'i wneud yn derfynol. Os ydyw, yna'n sicr, nid ydynt yn dweud wrthym. Ond gadewch inni gymryd eu gair nad oes penderfyniad terfynol wedi'i wneud eto. Dyma gyfle i unioni'r sefyllfa, i beidio ag ailadrodd camgymeriadau HS2, ac i sicrhau ein bod yn cael cyllid canlyniadol Barnett ar gyfer y buddsoddiad rhwng dinasoedd a threfi yng ngogledd Lloegr. Ni all unrhyw un ddadlau o ddifrif fod hyn o unrhyw fudd i Gymru. Mae’r penderfyniad i atal HS2 hyd at Crewe yn dirymu safbwynt Ysgrifennydd Gwladol Cymru, sy’n dadlau bod HS2 o fudd i Gymru oherwydd y cysylltedd rhwng gogledd Cymru a Crewe. Nid yw hwnnw bellach yn safbwynt y gellir ei ddadlau'n gredadwy, ac nid oes dadl gredadwy i amddiffyn yr adroddiadau eu bod yn mynd i wneud yr un camgymeriad ddwywaith. Dyma gyfle i ASau Ceidwadol Cymru ddangos eu bod yn poeni am fuddiannau Cymru, i sicrhau nad yw’r Trysorlys yn ailadrodd eu camgymeriad.

Rwyf wedi derbyn cais munud olaf i ofyn cwestiwn atodol ar y cwestiwn amserol. Darren Millar.

Darren Millar AC: Mae gennych gefnogaeth lwyr ar y meinciau hyn i gyllid canlyniadol ddod i Gymru yn sgil prosiect HS2 a phrosiect Northern Powerhouse. Dyna ein safbwynt ni, ac mae hynny’n glir iawn. A gaf fi ofyn beth a wnewch chi i sicrhau cyfran deg o fuddsoddiad ledled Cymru, ac nid yn y de yn unig, o'ch cyllideb drafnidiaeth? Cawsom drafodaeth yn gynharach yn y Siambr am y ffaith bod £800 miliwn yn cael ei wario yn y de ar fetro de Cymru o gymharu â £50 miliwn yn y gogledd. Gwyddom eich bod yn gwario ffortiwn ar ffordd Blaenau’r Cymoedd, yn gwbl briodol, gan fod angen gwneud, ac eto, rydych yn gohirio ac yn dileu prosiectau yn y gogledd. Pryd y cawn ni y cyllid canlyniadol y mae cymaint o'i angen arnom yn y gogledd?

Lee Waters AC: Rwy'n derbyn bod Darren Millar wedi ymrwymo i’w naratif ymrannol o geisio gosod gwahanol rannau o Gymru yn erbyn ei gilydd. Mae arnaf ofn nad yw'r ffeithiau'n cefnogi ei safbwynt. Rydym yn gwario buddsoddiad sy'n cyfateb yn fras i gyfrannau poblogaeth ledled Cymru. Fe wnaethom ddadansoddiad o hyn rai blynyddoedd yn ôl, a chanfod bod y gogledd yn cael cyfran deg.
O ran yr adolygiad ffyrdd, gŵyr hefyd fod cynlluniau wedi eu haddasu neu eu gohirio ledled Cymru, ac mae’n anghofio sôn am y ffaith bod prosiect yr M4 yn y de wedi’i ganslo cyn i’r adolygiad ffyrdd ddechrau. Gwn na fydd hynny'n ei atal rhag canu ei gân, gan ei fod yn credu ei bod yn swnio'n dda i'w etholwyr, ond mae arnaf ofn nad yw'n seiliedig ar realiti. Mae ganddo gyfle i ymgysylltu, fel y credaf ei fod wedi dechrau gwneud, â chomisiwn Burns ar gyfer y gogledd, a fydd yn nodi rhaglen waith a rhaglen fuddsoddi y bydd angen iddi ddod gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU ar y cyd i sicrhau bod gan ogledd Cymru system drafnidiaeth gyhoeddus fodern sydd cystal â’r gorau yn y wlad. Rhaid i hynny ddod gan y ddwy Lywodraeth, ac rwy'n gobeithio y bydd yn cefnogi hynny hefyd.

Diolch, Dirprwy Weinidog.

4. Datganiadau 90 Eiliad

Eitem 4 yw'r datganiadau 90 eiliad, ac mae'r datganiad cyntaf heddiw gan Luke Fletcher.

Luke Fletcher AS: 'Un Fodrwy i'w rheoli nhw i gyd / Un Fodrwy i ddod o hyd iddyn nhw / Un Fodrwy i ddod â nhw ynghyd ac yn y tywyllwch yn eu rhwymo / Yn Nhir Mordor lle mae'r Cysgodion yn gorwedd.'
Ddirprwy Lywydd, er nad wyf wedi darllen yr adnod lawn, bydd adnod y Fodrwy yn cael ei darllen gan lawer o bobl, nid yn unig yng Nghymru ond ledled y byd ddydd Sadwrn wrth i bobl ddathlu Diwrnod Darllen Tolkien. Pam 25 Mawrth? Dyma'r dyddiad a ddewiswyd ar gyfer dinistrio'r fodrwy, gan gwblhau taith Frodo. Mae Diwrnod Darllen Tolkien wedi’i drefnu gan Gymdeithas Tolkien ers 2003 fel ffordd o ddathlu a hyrwyddo bywyd a gwaith J.R.R. Tolkien drwy ddarllen hoff ddarnau.
Roedd gan Tolkien ddealltwriaeth ddofn a chariad at y Gymraeg, a chwaraeodd yr iaith ran allweddol yn dylanwadu ar enwau pobl a lleoedd yn y canol-fyd. Un o'r enghreifftiau mwyaf adnabyddus o ddylanwad yr iaith, gellir dadlau, oedd ar un o ieithoedd yr Ellyllon, Sindarin, yn arbennig ei system rifo ramadegol a'i threigladau.
Dywedodd Tolkien,
'Cyfansoddwyd enwau pobl a lleoedd yn y stori hon yn bennaf ar batrymau a fodelwyd yn fwriadol ar rai'r Gymraeg…. Efallai fod yr elfen hon yn y chwedl wedi rhoi mwy o bleser i fwy o ddarllenwyr nag unrhyw beth arall ynddi.'
Felly, boed ein bod yn teithio o Bag End i Erebor neu o Hobbiton i Mordor a'r Cracks of Doom—

Luke Fletcher AS: —dydd Sadwrn yma, dylem ni gofio dylanwad ein hiaith ar rai o'r storïau mwyaf enwog yn y byd.

Luke Fletcher AS: Rwyf am gloi drwy rannu fy hoff ddarn. Daw ar ôl i Gandalf a Frodo ddod o hyd i'r fodrwy.
'Well gen i na fyddai'n rhaid iddo ddigwydd yn fy amser i'
meddai Frodo.
'A finnau'
meddai Gandalf,
'a phawb sy'n byw i weld y fath adegau. Ond nid yw iddyn nhw ei benderfynu. Y cyfan sydd gennym ni i'w benderfynu yw beth i wneud gyda'r amser a roddwyd i ni.'

Ac yn ail heddiw, Altaf Hussain.

Altaf Hussain AS: Diolch, Ddirprwy Lywydd.
Ddoe oedd Diwrnod Syndrom Down y Byd, diwrnod a ddewiswyd i dynnu sylw at yr heriau y mae pobl sy'n byw gyda syndrom Down yn dal i'w hwynebu. Dewiswyd yr unfed ar hugain o Fawrth yn benodol i ddangos pa mor unigryw yw trisomedd yr unfed cromosom ar hugain, sy'n achosi syndrom Down.
Mae Diwrnod Syndrom Down y Byd yn codi ymwybyddiaeth fyd-eang, ac wedi'i gydnabod yn swyddogol gan y Cenhedloedd Unedig am yr 11 mlynedd diwethaf i dynnu sylw at y ffaith bod pobl â syndrom Down, ledled y byd, yn cael eu trin yn wael; gwrthodir addysg o safon iddynt; gwrthodir gofal iechyd da iddynt; nid ydynt yn cael cyfle i weithio ac i ennill eu harian eu hunain; nid ydynt yn cael gwneud penderfyniadau am eu bywydau eu hunain; nid yw eu lleisiau'n cael eu clywed.
Rydym yn gwneud cynnydd yma yn y DU, ond nid yw lleisiau’r oddeutu 42,000 o bobl sy’n byw gyda syndrom Down yng Nghymru a Lloegr yn cael eu clywed yn ddigon uchel. Thema ymwybyddiaeth eleni yw 'gyda ni, nid ar ein cyfer'. Mae Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl ag Anableddau yn galw am gyfranogiad llawn ac effeithiol i bobl ag anableddau, ond mae llawer o sefydliadau yn eithrio pobl â syndrom Down rhag cymryd rhan yn eu gwaith. Maent yn gwneud penderfyniadau ar eu cyfer, nid gyda hwy. Yma yng Nghymru, rwy'n gobeithio y gallwn wneud yn well. Diolch yn fawr.

Diolch.

5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Mesuryddion rhagdalu a gwasanaethau cyngor ynni

Eitem 5 sydd nesaf, dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21: mesuryddion rhagdalu a gwasanaethau cyngor ynni. Galwaf ar Jack Sargeant i wneud y cynnig.

Cynnig NDM8219 Jack Sargeant
Cefnogwyd gan Alun Davies, Carolyn Thomas, Delyth Jewell, Heledd Fychan, Jane Dodds, Jayne Bryant, Joyce Watson, Llyr Gruffydd, Luke Fletcher, Mike Hedges, Peredur Owen Griffiths, Rhianon Passmore, Rhys ab Owen, Sarah Murphy, Sioned Williams, Vikki Howells
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn credu:
a) ei fod yn sgandal genedlaethol bod 600,000 o bobl wedi cael eu gorfodi i ddefnyddio mesuryddion rhagdalu yn 2022 oherwydd na allent fforddio eu biliau ynni;
b) bod rheoleiddiwr ynni Ofgem wedi methu â diogelu aelwydydd bregus drwy ganiatáu i gyflenwyr ynni osgoi gwiriadau priodol;
c) y dylai'r rhai sy'n cael eu gorfodi i ddefnyddio mesuryddion rhagdalu gael eu digolledu'n briodol gan gyflenwyr ynni a'u newid yn ôl yn rhad ac am ddim.
2. Yn nodi:
a) y cafodd cyflenwad ynni 3.2 miliwn o bobl ei dorri y llynedd oherwydd eu bod wedi rhedeg allan o gredyd ar eu mesuryddion rhagdalu;
b) y gallai biliau ynni cyfartalog cartrefi godi hyd yn oed ymhellach, gan roi baich ychwanegol ar aelwydydd sydd eisoes yn ei chael hi'n anodd oherwydd yr argyfwng costau byw.
3. Yn cydnabod cynllun peilot ynni yn y cartref 2021-22 Llywodraeth Cymru, a oedd yn rhoi cyngor rhagweithiol a chefnogaeth allgymorth i bobl a oedd, neu a oedd mewn perygl o fod, mewn tlodi tanwydd.
4. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i gyflwyno gwasanaeth cyngor ynni yn y cartref ledled Cymru i sicrhau bod pob cartref yn gallu cael y cymorth a'r cyngor sydd eu hangen arnynt.

Cynigiwyd y cynnig.

Jack Sargeant AC: Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd.
Mae’r cynnig hwn yn benllanw misoedd o ymgyrchu. Ers yr hydref y llynedd, rwyf wedi bod yn galw am waharddiad ar osod mesuryddion rhagdalu gorfodol. Roedd hyn am fod cwsmeriaid ar fesuryddion rhagdalu yn cael eu gorfodi i dalu mwy am eu trydan, ond hefyd oherwydd y dystiolaeth gynyddol drwy gydol y flwyddyn fod pobl yn cael eu gorfodi i newid i fesuryddion rhagdalu ar raddfa ddigynsail.
Yn hwyr y llynedd, ysgrifennodd y newyddiadurwr a'r ymgyrchydd, Dean Kirby, o bapur newydd The i stori yn disgrifio eistedd mewn llys lle cyhoeddwyd bron i 400 o warantau i osod mesuryddion rhagdalu gorfodol mewn llai na thri munud—400 o warantau mewn llai na thri munud. Ddirprwy Lywydd, yn sydyn, roedd popeth yn gwneud synnwyr: cafodd mesuryddion 600,000 o bobl eu newid y llynedd yn unig, gyda dim ond 72 o'r gwarantau hyn yn cael eu gwrthod, a'r cynnydd o fis i fis yn nifer y bobl a oedd cael eu gorfodi i newid. Datgelodd stori Dean y rheswm y tu ôl i'r niferoedd hyn. Nid oedd unrhyw archwiliadau o gwbl yn cael eu cynnal i weld a oedd unrhyw un o'r bobl hyn yn agored i niwed. Fel yr eglurodd Dean, ni ddarllenwyd eu henwau hyd yn oed ar y diwrnod hwnnw yn y llys.

Jack Sargeant AC: Ddirprwy Lywydd, gadewch inni fod yn glir ynghylch yr hyn sydd i fod i ddigwydd: dylai cyflenwyr ynni roi cyfle i unrhyw un sy'n ystyried eu hunain yn agored i niwed wrthod mesurydd rhagdalu. Yn lle hynny, roedd Ofgem yn caniatáu i'r cyflenwyr ynni eu hunain ddiffinio’r hyn yw unigolyn agored i niwed, a manteisiwyd ar hyn gyda chanlyniadau trychinebus. Roedd Llywodraeth y DU ac Ofgem yn cysgu wrth y llyw, ac er bod yr ystadegau rwyf wedi’u nodi eisoes wedi'u gwneud yn gyhoeddus, ni wnaethant unrhyw beth. Nid nes i The Times ddatgelu asiantau a oedd yn gweithio ar ran Nwy Prydain yn torri'r rheolau ar gamera y gwnaeth y rheolydd, Ofgem, gyfaddef unrhyw gamweddau. Dylai unrhyw reoleiddiwr a welodd y cynnydd aruthrol hwn yn nifer y gwarantau a gyhoeddwyd y llynedd, gan gynnwys dros 20,000 ohonynt mewn un llys yn Abertawe, fod wedi gweithredu. Ac mae hyd yn oed y moratoriwm presennol ar osod mesuryddion rhagdalu yn digwydd yn wirfoddol, yn syml oherwydd y fideos Nwy Prydain hynny.
Nawr, Ddirprwy Lywydd, nodaf alwad genedlaethol ddiweddar Ofgem am dystiolaeth ar fesuryddion rhagdalu, ond mae'n rhaid imi ddweud fy mod yn rhannu pryder gwirioneddol ynglŷn ag a fydd y rheini sydd eisoes wedi cael cymaint o gam gan y rheoleiddiwr yn ymgysylltu â'r broses honno. Ym mis Chwefror, lansiais fy arolwg fy hun i gasglu tystiolaeth, ac roedd hyn oherwydd, ar y pryd, dywedodd Ofgem wrthyf yn y cyfarfod a gefais gyda hwy nad oedd unrhyw dystiolaeth i'w chael o gamweddau y tu allan i Nwy Prydain, er bod yr ystadegau’n profi fel arall. Ac roedd yr ymatebion a gefais, Ddirprwy Lywydd, yn fy adroddiad, 'A National Scandal: The true cost of pre-pay meters' yn anodd iawn i'w darllen. Maent yn darlunio'n glir pa mor anodd yw bywyd ar fesurydd rhagdalu i gynifer o deuluoedd. Dywedodd un ymateb, a dyfynnaf,
'Mae fy ngŵr yn gyn-filwr yn y fyddin gyda fferau wedi'u hadlunio, anhwylder straen wedi trawma a llawer mwy o broblemau iechyd'.
Aethant ymlaen i ychwanegu,
'Ar un achlysur, roeddwn yn teimlo cymaint o gywilydd yn gorfod ffonio i ofyn a allent roi credyd ar fy mesuryddion, y gwnaethant ei gymryd yn ôl cyn gynted ag yr oedd gennyf arian i'w roi ar y mesuryddion, gan fy rhoi yn ôl yn y man cychwyn yn y bôn. Ni wneuthum eu ffonio wedyn, ac yn lle hynny, bu'n rhaid imi wneud heb'.
Ddirprwy Lywydd, ym Mhrydain yn yr unfed ganrif ar hugain, sut rydym yn gwneud y fath gam â'r rheini sydd wedi gwasanaethu yn ein lluoedd arfog i'r fath raddau nes eu bod yn cael eu gadael yn y tywyllwch ac yn yr oerfel yn eu cartrefi eu hunain? Mae'r gŵr hwn yn arwr rhyfel. Peryglodd ei fywyd dros bob un ohonom, ac eto, yn ei awr gyfyng, mae'r system wedi gwneud cam mawr ag ef.
Cafodd mesurydd pâr arall, ill dau'n derbyn taliadau annibyniaeth personol, a chanddynt dri o blant ifanc, ei newid gan eu cwmni ynni ym mis Ionawr. Roeddent yn dweud hyn,
'Roeddem yn teimlo ein bod wedi cael ein bwlio i gael mesurydd rhagdalu gan eu bod wedi rhoi llawer o ddyled i ni allan o unman na allem fforddio'i thalu. Ar hyn o bryd, rydym yn talu £10 y dydd am drydan yn unig, ac rydym yn ei chael hi'n anodd yn ariannol'.
Mae eu sefyllfa, Ddirprwy Lywydd, mor anodd bellach fel eu bod wedi cael eu gorfodi i fenthyg arian gan deulu i ychwanegu at eu mesurydd. Yn drist iawn, mynegodd nifer o ymatebwyr eraill eu bod hwythau hefyd wedi gorfod benthyca arian er mwyn cadw'r golau ymlaen. Mae’r effaith y mae mesuryddion rhagdalu yn ei chael ar iechyd y rheini sy’n cael eu gorfodi i fyw gyda hwy mor syfrdanol o glir yn yr adroddiad hwn. Gosodwyd mesurydd rhagdalu gorfodol yng nghartref un unigolyn sydd ag arthritis difrifol ddiwedd y llynedd. Esboniodd unigolyn arall sut maent yn rhedeg allan o gredyd yn rheolaidd ar eu mesurydd nwy, a bod y cyfnodau estynedig o oerfel wedi gwaethygu eu hasthma yn sylweddol.
Fel rwyf wedi'i ddweud yn y Siambr hon ar sawl achlysur, Ddirprwy Lywydd, mae hwn yn fater o fywyd a marwolaeth. Dywedodd un ymatebydd i’r arolwg, er eu bod yn ddibynnol ar ddyfais feddygol sy’n rhaid ei chysylltu ynglŷn â’r prif gyflenwad, eu bod wedi’u rhoi ar fesurydd rhagdalu. Bob dydd, maent yn gorfod gwneud y dewis i gyfyngu ar eu defnydd o ynni fel y gallant fod yn sicr y gallant ddefnyddio eu dyfais feddygol. A allwch chi ddychmygu'r straen a'r pryder y mae'n rhaid bod hyn yn ei achosi i'r teulu hwn? Mae’n wirioneddol dorcalonnus fod teuluoedd ledled y Deyrnas Unedig yn gorfod byw fel hyn.
Ddirprwy Lywydd, yn anffodus, nid yw'n syndod fod llawer o'r rheini a ymatebodd i fy arolwg wedi mynegi sut mae eu hiechyd meddwl wedi dioddef o ganlyniad uniongyrchol i'w mesurydd rhagdalu. Mae'r gorbryder hwn wedi'i waethygu gan y ffordd y cawsant eu trin gan eu cyflenwyr ynni. Bydd y Gweinidog yn cofio imi dynnu sylw yn ddiweddar at achos mam a fu'n aros ar y ffôn am dros awr, yn eistedd yn y tywyllwch, yn eistedd yn yr oerfel, ar ôl i’w mesurydd rhagdalu roi’r gorau i weithio. Pan gafodd ei chysylltu o’r diwedd ac esbonio bod angen cymorth arnynt, a bod eu mab chwech oed yn amlwg yn ofidus iawn, yn bryderus iawn, yn crio gartref yn y tywyllwch, yn yr oerfel, yr unig beth a wnaeth yr unigolyn ar ben arall y ffôn oedd chwerthin, a rhoi'r ffôn i lawr. Mae'r peth yn gwbl warthus, Ddirprwy Lywydd.
Mae pob un o'r bobl hyn sydd wedi ymateb i fy arolwg, pob un o'r bobl hyn rydym wedi'u disgrifio yn yr ystadegau hyn, wedi cael cam gan eu cyflenwr ynni. Maent wedi cael cam gan Ofgem, ac maent wedi cael cam gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Hoffwn ddweud yn gwbl glir, Ddirprwy Lywydd, nad oes gennyf unrhyw ffydd yn Ofgem o gwbl, ond mae rôl glir i Lywodraeth y DU ddeddfu. Bydd fy nghyd-Aelodau’n cofio, ar ddiwedd y 1990au, y cydnabuwyd na ddylid caniatáu i gwmnïau preifat dorri cyflenwad dŵr pobl. Mae ynni, hefyd, Ddirprwy Lywydd, yn fater o fywyd neu farwolaeth. Dylem wneud yr un peth a deddfu i atal cwmnïau rhag torri cyflenwadau ynni pobl, ac mae hyn yn cynnwys torri cyflenwadau ynni pobl am fod eu mesurydd rhagdalu wedi rhedeg allan o gredyd.
Ddirprwy Lywydd, yn y cyfamser yma yng Nghymru, mae angen inni edrych ar gyflwyno'r cynllun peilot cyngor ynni domestig yn y cartref ar raddfa fwy i sicrhau bod pobl yn cael eu grymuso â mynediad at y cyngor gorau posibl. Ac mae angen inni edrych ar ba bwerau sydd gennym i atal landlordiaid rhag gallu gorfodi tenantiaid i ddefnyddio mesuryddion rhagdalu hefyd. Ddirprwy Lywydd, i gloi, hoffwn ddweud hyn: mae pobl wedi cael cam mawr gan y rhai sydd i fod i’w hamddiffyn yn y farchnad ynni. Rwy'n gobeithio y gwelwn ddiwedd ar y sgandal genedlaethol hon, ac rwy'n gobeithio y daw i ben cyn bo hir. Diolch.

Mark Isherwood AC: Yn ôl yr amcangyfrifon diweddaraf sydd ar gael gan y rheolydd ynni, Ofgem, roedd oddeutu 4.1 miliwn o gwsmeriaid trydan a 3.3 miliwn o gwsmeriaid nwy ar fesurydd rhagdalu ym Mhrydain yn 2020, gyda nifer gyfrannol fwy o aelwydydd yng Nghymru yn defnyddio mesuryddion rhagdalu nag yn Lloegr. Cymru sydd â’r gyfran uchaf o fesuryddion rhagdalu nwy o gymharu â gwledydd eraill Prydain, ac maent yn aml yn cael eu defnyddio gan rai o’r bobl fwyaf agored i niwed mewn cymdeithas, fel y clywsom, pobl sydd ar incwm isel ac sydd eisoes mewn dyled i’w cyflenwyr. Ynys Môn sydd â'r lefel uchaf o fesuryddion rhagdalu yng Nghymru, gyda bron i 29 y cant, ac yna Gwynedd, gyda bron i 22 y cant.
Er gwaethaf ymdrech unedig gan Ofgem yn 2020, gan gynnwys cyflwyno amodau trwydded newydd i gyflenwyr ar gyfer nodi cwsmeriaid agored i niwed, cynnig credyd brys a chredyd oriau cyfeillgar, ac ystyried gallu cwsmeriaid i dalu wrth sefydlu cynlluniau ad-dalu dyledion, gwaethygodd yr argyfwng prisiau ynni byd-eang ddifrifoldeb y sefyllfa, gyda nifer y mesuryddion rhagdalu sydd ar waith ledled y DU yn cynyddu. Ym mis Ionawr, cyn i ymchwiliad The Times ddatgelu bod Nwy Prydain yn anfon casglwyr dyledion fel mater o drefn i dorri i mewn i gartrefi cwsmeriaid a gosod mesuryddion rhagdalu gorfodol, hyd yn oed pan oeddent yn gwybod eu bod yn eithriadol o agored i niwed, ysgrifennodd Ysgrifennydd busnes y DU ar y pryd at y cyflenwyr ynni, gan nodi y dylent roi'r gorau i orfodi cwsmeriaid sy'n agored i niwed i ddefnyddio mesuryddion rhagdalu, ac y dylent wneud mwy o ymdrech i helpu'r rheini sy'n ei chael hi'n anodd talu eu biliau. Galwodd am gyhoeddi ymchwiliad diweddar y cyflenwyr ynni i gwsmeriaid agored i niwed ar unwaith, a rhyddhau data ar geisiadau roedd cyflenwyr wedi eu gwneud i osod mesuryddion gorfodol.
Ym mis Chwefror, gofynnodd Ofgem i gwmnïau ynni roi'r gorau i osod mesuryddion rhagdalu gorfodol, a gorchmynnodd yr Arglwydd Ustus Edis i lysoedd ynadon yng Nghymru a Lloegr roi'r gorau ar unwaith i awdurdodi gwarantau i gwmnïau ynni osod mesuryddion rhagdalu gorfodol. Ar yr un diwrnod, cyfarfu Gweinidog ynni’r DU ar y pryd â phennaeth Ofgem a dweud wrtho fod Llywodraeth y DU yn disgwyl camau gweithredu cryf ar unwaith pan na fydd cyflenwyr yn cyflawni eu rhwymedigaethau. Mae gwaharddiad dros dro Ofgem ar osod mesuryddion rhagdalu gorfodol yn cynnwys atal gosod mesuryddion drwy warant, atal newid mesuryddion clyfar i fesuryddion rhagdalu o bell heb gytundeb penodol y cwsmer, a rhoi’r gorau i geisiadau newydd i’r llys am warantau gosod oni bai bod amheuaeth o ddwyn.
Yn ystod cyllideb Llywodraeth y DU yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd y Canghellor, o 1 Gorffennaf, y bydd taliadau ynni rhagdalu'n cael eu cysoni ar gyfer cwsmeriaid sy’n talu drwy ddebyd uniongyrchol ar sail barhaol. Mae Climate Cymru wedi mynegi pryder nad yw hyn yn effeithio ar y taliadau sefydlog, sef yr hyn sy'n gyfrifol am y rhan fwyaf o gost uwch mesuryddion rhagdalu. Yn y cyd-destun hwn, mae Llywodraeth y DU wedi gofyn i Ofgem adrodd yn ôl ar opsiynau ar gyfer atal y taliadau sefydlog uwch y mae defnyddwyr mesuryddion rhagdalu yn eu talu. Ym Mhwyllgor Dethol Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol Senedd y DU ar 14 Mawrth, cadarnhaodd Ofgem fod pob cyflenwr bellach yn ymestynyr ataliad ar osod mesuryddion rhagdalu gorfodol y tu hwnt i 1 Ebrill, ac na fydd yn cael ei godi hyd nes bod Ofgem yn fodlon fod cyflenwyr yn gweithredu'n unol â chod ymarfer newydd.
Mae National Energy Action, NEA, o’r farn fod angen sicrhau ar unwaith hefyd fod y camau gorfodi'n gryf, gan gynnwys gwrthdroi gosodiadau na ddylid bod wedi'u gwneud a digolledu’r aelwydydd yr effeithir arnynt, er mwyn cryfhau amddiffyniadau ac amodau trwyddedau, a chael adolygiad sylfaenol o fesuryddion rhagdalu, lleihau nifer y mesuryddion rhagdalu traddodiadol a ddefnyddir a mynd i'r afael â dyledion. Cred NEA y dylid hyrwyddo a darparu mesurau effeithlonrwydd ynni ochr yn ochr â chyngor a chymorth uniongyrchol annibynnol i aelwydydd agored i niwed sydd mewn tlodi tanwydd neu sydd mewn perygl o fod mewn tlodi tanwydd ar wella effeithlonrwydd ynni'r cartref, gwneud y gorau o incwm a rheoli neu leihau costau ynni a chael mynediad at y cymorth ehangach sydd ar gael yn y farchnad ynni.
Mae blwyddyn wedi bod ers i Lywodraeth Cymru ymgynghori ar iteriad nesaf ei rhaglen Cartrefi Clyd, ac mae angen inni gyflymu’r gwaith o wella effeithlonrwydd ynni cartrefi sydd mewn tlodi tanwydd ar fyrder. Hoffai NEA a Chynghrair Tlodi Tanwydd Cymru weld Llywodraeth Cymru yn nodi amserlen ar gyfer sicrhau bod y cynllun nesaf sy’n cael ei arwain gan y galw yn weithredol cyn y gaeaf, gan ganolbwyntio ar y rhai gwaethaf yn gyntaf—y rheini ar yr incwm isaf, sy’n byw yn y cartrefi lleiaf effeithlon—a defnyddio dull priodol aml-fesur, 'ffabrig yn gyntaf'. Anfonodd etholwr e-bost ataf, yn dweud mai bwriad mesuryddion rhagdalu oedd atal pobl rhag mynd i ôl-ddyledion, ac mai’r broblem yma yw bod y cwmnïau cyfleustodau’n codi cyfradd uwch ar y bobl sy’n defnyddio mesuryddion rhagdalu, a bod angen i hynny newid. Ni ellir cyfiawnhau cosbi rhywun am dalu ymlaen llaw a chosbi rhywun am fod ar incwm isel. Byddwn yn falch o gefnogi’r cynnig hwn yn unol â hynny.

Sioned Williams MS: Rwy'n croesawu'r ddadl hon. Rwy'n llwyr gefnogi dadl y cynnig ei bod yn sgandal genedlaethol fod 600,000 o bobl wedi cael eu gorfodi ar fesuryddion rhagdalu oherwydd na allent fforddio eu biliau ynni, ond tra bo dosbarthu a chyflenwi nwy a thrydan a diogelu defnyddwyr yn faterion a gadwyd yn ôl, rwyf am nodi hefyd na fyddwn byth yn gallu bod yn gwbl hyderus y gallwn amddiffyn ein dinasyddion rhag y math hwn o weithredu niweidiol a chywilyddus hyd nes bod pwerau dros y materion hyn wedi'u datganoli i Gymru. Nid yw'r gwaharddiad dros dro presennol ar osod mesuryddion rhagdalu yn ddiwedd ar bethau, a hyd yma, nid yw'r cod ymarfer y siaradodd Mark Isherwood amdano i gyflenwyr yn orfodol yn gyfreithiol.
Fel mae'r cynnig yn gwneud yn glir, mae tlodi tanwydd ar lefelau difrifol yng Nghymru, a gallai ddyfnhau ymhellach byth. Mae'r rhai sydd wedi cael eu gorfodi i fynd ar fesuryddion rhagdalu fel arfer yn ei chael hi'n anodd nid yn unig gyda chostau byw, ond hefyd gyda dyledion. Yr ymchwiliad pwyllgor cyntaf yr oeddwn yn rhan ohono ar ôl cael fy ethol oedd yr un a gynhaliwyd gan y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol yn hydref 2021 ar ddyled a'r pandemig. Fel yn achos argyfwng COVID, bydd dyled lethol yn sicr yn un o ganlyniadau erchyll yr argyfwng costau byw hwn, gan ddwysáu canfyddiadau pryderus yr adroddiad hwnnw, a gyhoeddwyd fel yr oedd prisiau ynni'n dechrau codi.
Yn ogystal â sicrhau iawndal priodol gan gyflenwyr ynni i'r rhai a orfodwyd i fynd ar fesuryddion rhagdalu, mae National Energy Action yn iawn i alw ar Lywodraeth y DU hefyd i ariannu amnest dyledion, gan ddefnyddio'r cyllid a ddaeth ar gael efallai yn sgil y cwymp diweddar mewn prisiau cyfanwerthu. Mae'r cynnig hefyd yn nodi'r angen i sicrhau cyngor a chymorth i'r rhai sydd mewn perygl o wynebu tlodi tanwydd, ac mae croeso mawr i hynny, ond mae'n rhaid cael mesurau effeithlonrwydd ynni i gyd-fynd â hynny i helpu i atal tlodi tanwydd yn y lle cyntaf. Drwy gwestiwn ysgrifenedig yn y Siambr hon, a chyda fy nghyd-aelodau o'r Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, ceisiais gael eglurder ynghylch y llinell amser ar gyfer pryd y bydd yr iteriad nesaf o raglen Cartrefi Clyd Llywodraeth Cymru yn weithredol—nid wedi'i gaffael, ond yn weithredol. Fel y dywedodd Mark Isherwood, rhaid inni gyflymu'r gwaith o wella effeithlonrwydd ynni mewn cartrefi lle mae pobl yn byw mewn tlodi tanwydd yng Nghymru. Yr hyn a gawsom hyd yma, gan y Gweinidog Newid Hinsawdd, a'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, yw ymrwymiad y bydd cynllun newydd, cenedlaethol sy'n cael ei arwain gan y galw, ac sy'n canolbwyntio ar gartrefi mewn tlodi tanwydd, yn cael ei gaffael erbyn diwedd y flwyddyn, ac na fyddai bwlch yn y ddarpariaeth rhwng y rhaglenni newydd a'r rhaglenni presennol.
Felly, hoffwn ofyn eto, Weinidog: pryd fydd y cynllun sy'n cael ei arwain gan y galw, sy'n canolbwyntio ar y rhai ar yr incwm isaf, sy'n byw yn y cartrefi lleiaf effeithlon, yn weithredol? Atebwch yn glir, gan fy mod yn gobeithio y bydd pob Aelod a'r Gweinidog yn cytuno ei bod yn hanfodol fod y rhai sy'n wynebu'r caledi mwyaf yn cael eu helpu cyn gynted â phosibl i fyw mewn cartrefi cynhesach ac iachach cyn i'r gaeaf nesaf wthio pobl i ddyled fwy niweidiol byth a nosweithiau hyd yn oed yn dywyllach ac oerach.

Mike Hedges AC: Mae'n ddrud iawn i fod yn dlawd; mae bron bopeth yn costio mwy. Pe bawn i wedi bod yn cael y drafodaeth hon tua 20 mlynedd yn ôl, byddwn wedi dweud bod popeth yn costio mwy, ond cyrhaeddodd y siopau disgownt Almaenig, felly nid yw popeth yn costio mwy, ond ychydig iawn o bethau sydd heb fod yn costio mwy i bobl dlawd. Mae'n gwneud synnwyr busnes da i'r cyflenwyr ynni gael mesuryddion rhagdalu. Maent yn cael incwm gwarantedig am yr ynni sy'n cael ei ddefnyddio. Nid ydynt yn datgysylltu pobl, oherwydd maent yn datgysylltu eu hunain. Mae Cyngor ar Bopeth wedi darganfod yn y DU bod dros 2 filiwn o bobl yn cael eu datgysylltu o leiaf unwaith y mis, a bod tua un o bob pum cwsmer ar fesurydd rhagdalu a ddatgysylltwyd yn ystod y flwyddyn ddiwethaf wedi treulio o leiaf 24 awr heb nwy na thrydan. Dim ystyriaeth i'r rhai sydd heb ynni.
Mae'n amlwg fod datgysylltu o ganlyniad i brinder credyd yn effeithio'n rheolaidd ar fywydau'r rhai sy'n byw gyda mesuryddion rhagdalu. Ni allwn ganiatáu i system barhau os yw'n arwain at beryglu bywydau pobl fregus am eu bod yn wynebu cael eu datgysylltu'n gyson. Mae'n effeithio'n anghymesur ar yr henoed, y rhai sy'n agored i niwed a phobl â phlant ifanc. Gall oedolion hŷn golli gwres y corff yn gyflym, yn llawer cyflymach na phan oeddent yn ifanc. Gall newidiadau yn eich corff sy'n dod gyda heneiddio ei gwneud hi'n anodd ichi fod yn ymwybodol eich bod yn mynd yn oer. Gall oerfel mawr droi'n broblem beryglus—cyn i berson hŷn wybod beth sy'n digwydd hyd yn oed, mae hypothermia'n dechrau.
I blant sy'n byw mewn cartref oer, maent mewn mwy o berygl o asthma, heintiau anadlol, datblygiad arafach a risg uwch o anabledd, problemau iechyd meddwl, yn ogystal â lefelau isel o hunan-barch a hyder, cyrhaeddiad addysgol gwael, maeth gwael ac anafiadau. Rydym yn gwneud llawer o bethau yn siarad am blant a rhoi cyfle iddynt mewn bywyd—mae dechrau bywyd mewn cartref oer yn eich rhoi dan anfantais enfawr.
Os ydych chi ar dariff sy'n cynnwys taliadau sefydlog, bydd yn rhaid i chi eu talu bob amser, ni waeth a ydych chi'n defnyddio ynni ai peidio mewn gwirionedd. Mae bod heb arian ar gyfer y mesurydd rhagdalu yn golygu bod heb ynni. Beth mae bod heb ynni'n ei olygu mewn gwirionedd? Mae'n golygu bod heb olau. Mae'n golygu bod heb wres. Mae'n golygu bod heb deledu. Mae'n golygu bod heb ddŵr poeth i ymolchi neu olchi eich dillad, dim peiriant golchi, dim bwyd na diod poeth, dim cwcer na meicrodon, dim oergell na rhewgell, a dychwelyd i godi a mynd i'r gwely yn dibynnu ar y golau y tu allan. Mae hwn yn fyd ymhell y tu hwnt i fywyd Aelodau'r Senedd, ond dyma fywyd llawer o'n hetholwyr.
Yna ceir creulondeb ychwanegol taliadau sefydlog. Rhaid talu taliad ar ddiwrnodau pan na allwch fforddio defnyddio unrhyw ynni, ffioedd sy'n cael eu codi os nad ydych wedi defnyddio unrhyw ynni o gwbl. O fis Ebrill 2023, bydd cwsmeriaid yn y DU yn talu tâl sefydlog cyfartalog o tua 53c y dydd am drydan, a 29c y dydd am nwy. Felly, os yw rhywun heb nwy, mae hynny'n golygu, os nad ydynt yn defnyddio unrhyw ynni am dridiau, sefyllfa nad yw'n anarferol, byddant yn gwneud taliad ar eu mesurydd rhagdalu ac yn syth mae'r arian sydd ar gael yn gostwng dros £1.50 cyn iddynt dalu tâl am eu defnydd.
Dywedodd etholwr wrthyf ei bod yn costio dros £2.50 i wresogi dysglaid o gawl. Roedd yn rhaid imi egluro bod hynny'n cynnwys y taliadau sefydlog yn bennaf. Yn yr enghraifft hon, mae rhagdaliad o £10 yn gweld dros ei chwarter yn mynd ar daliadau sefydlog ar ddiwrnodau pan na ddefnyddir unrhyw ynni. Rwy'n credu bod hynny'n hollol anghywir, ac mae'n brifo'r bobl dlotaf yn fawr. Rwy'n gwybod fy mod yn rhygnu ymlaen am hyn, ac rwy'n siŵr fod pobl yn cael llond bol arnaf yn rhygnu ymlaen am y peth, ond mae gwir angen gwneud rhywbeth amdano. Pe baent ond wedi cynnau'r golau, byddent yn dal i fod wedi defnyddio eu £1.50. Hefyd, pan fydd wedi rhedeg allan, mae'n rhaid i chi ailosod y boeler, sydd, gyda boeler hŷn, yn gallu cymryd sawl ymgais i'w ailosod. Hoffwn ychwanegu y dylid diddymu taliadau sefydlog. Os nad oes modd eu diddymu, dylid eu hychwanegu at y tariff. Os na fydd cwmnïau ynni'n diddymu ac yn talu'r gost o'u helw hwy, dylid ei ychwanegu at y costau, fel nad yw'r rhai ohonom sydd ag ynni bob dydd, sef pawb yn yr ystafell hon, yn cael eu sybsideiddio i bob pwrpas gan bobl na allant fforddio ynni bob dydd. Mae'n rhaid inni roi'r gorau i daliadau sefydlog ar ddiwrnodau pan nad oes unrhyw ynni'n cael ei ddefnyddio ac mae'n rhaid i honno fod yn flaenoriaeth gyntaf. Mae'n brifo pobl, mae'n niweidio cynnydd plant, mae'n peryglu bywydau pobl oedrannus.
Gyda'r cyflenwad ynni, rydym wedi symud o fonopoli gwladol i oligopoli, lle mae'r elw'n fawr a'r defnyddiwr yn talu. Er y byddwn yn hoffi gweld ynni'n cael ei gymryd yn ôl i ddwylo cyhoeddus, i'r rhai sy'n cofio'r hysbysebion, 'It is now—tell Sid', dylai fod bellach yn, 'Dywedwch wrth Sid ei fod yn mynd i gael ei orfodi ar fesurydd rhagdalu ac fe fydd yn mynd heb ynni am ddyddiau.'

Jane Dodds AS: Os ydych chi'n dlawd, mae bywyd yn eich erbyn yn llwyr. Nid oes gennych unrhyw obaith o gael debyd uniongyrchol i dalu'ch biliau, mae'n rhaid ichi ddioddef tâl sefydlog uwch, a nawr fe wyddom am sgandal y mesuryddion rhagdalu. Rydym yn defnyddio'r gair 'sgandal' yma gryn dipyn, ond mae'n sgandal go iawn, yn sgandal gywilyddus, sydd ond wedi dod i'r amlwg yn ddiweddar, a dim ond nawr y gweithredwyd yn ei chylch. Os ydych chi'n gyfranddaliwr Centrica, perchennog Nwy Prydain, nid oes gennych unrhyw broblem gyda thalu eich bil nwy nac unrhyw filiau o gwbl. Gadewch inni atgoffa ein hunain ynglŷn â'r hyn a wnaeth Centrica y llynedd. Fe wnaethant £3.3 biliwn o elw, deirgwaith y £1 biliwn a wnaethant y flwyddyn flaenorol, ac fe wyddom beth a wnaethant. Fe wnaethant orfodi eu ffordd i mewn i gartrefi pobl er mwyn gosod mesuryddion rhagdalu. Rydym yn gwybod hefyd y gallai Llywodraeth y DU fod wedi gwneud mwy yn gynt, ac rwy'n falch eu bod wedi dod allan o'r diwedd, ond fel y gwyddom, mae hyn yn mynd i gymryd peth amser.
Bydd y cynlluniau rheibus hyn yn parhau, ac rwy'n falch iawn o allu cefnogi'r cynnig hwn heddiw a chlywed gan Lywodraeth Cymru beth maent yn mynd i'w wneud. Mae'n iawn fod cwmnïau ynni sydd wedi cronni biliynau dros y flwyddyn ddiwethaf, tra bod llawer o bobl wedi wynebu diflastod llwyr wrth orfod datgysylltu gwres o'u cartrefi, peidio â chael oergelloedd, peidio â chael unrhyw beth i gynhesu eu cartrefi—. Dyna'r bobl sydd angen iawndal ac ad-daliad nawr.
Mae ffigyrau'r swyddfa ystadegau gwladol yn dangos bod 41 y cant o bobl ar fesuryddion rhagdalu wedi'i chael hi'n anodd aros yn gyfforddus gynnes. Felly, mae angen inni wneud mwy am hynny hefyd, ac rwy'n dilyn yr hyn a ddywedodd fy nghyd-Aelod Sioned Williams wrth ofyn y cwestiwn i'r Gweinidog, os caf, ynghylch effeithlonrwydd ynni a phryd y cawn weld dechrau gweithredu rhaglen Cartrefi Clyd yng Nghymru. Rydym wedi bod yn aros ers peth amser, ac ni allwn fforddio aros mwy. Bydd y gaeaf nesaf gyda ni heb fod yn hir, a'r ddealltwriaeth yw—nid wyf yn economegydd, ond y ddealltwriaeth yw—y bydd sefyllfa ariannol pobl dlawd y flwyddyn nesaf hyd yn oed yn waeth—allwch chi ddychmygu—nag y mae eleni. Mae'n rhaid inni gyflymu datblygiad y rhaglen Cartrefi Clyd. Yn ôl fy nghyfrifiadau fy hun, os edrychwn ar insiwleiddio, byddai'n cymryd 135 o flynyddoedd i insiwleiddio holl gartrefi Cymru sy'n dlawd o ran tanwydd, ar sail perfformiad y cynllun yn 2020-21. Felly, rwy'n gobeithio y gallwn glywed yn fuan iawn y bydd y rhaglen yn cyflymu, ond hefyd y byddwn yn dysgu o'r rhaglen flaenorol ynglŷn â sut y gallwn gyrraedd a thargedu'r cartrefi sy'n dlawd o ran tanwydd. Byddai buddsoddi cyflym yn ein cartrefi o fudd i bawb sy'n dlawd o ran tanwydd yn ogystal â sicrhau ein bod yn mynd i'r afael, yn rhannol, â'r argyfwng hinsawdd.
Rwy'n croesawu'r cyfle i gefnogi'r cynllun hwn a gyflwynwyd gan Jack Sargeant. Diolch yn fawr, Jack, rydych chi'n dadlau dros bobl sydd mewn amgylchiadau anodd, ac rwy'n falch o allu cefnogi'r cynnig hwn. Rwy'n gobeithio y cawn glywed gan y Gweinidog pa gamau y byddwn yn eu cymryd er mwyn mynd i'r afael, nid yn unig â'r mater y mae Jack wedi'i godi yn ei gynnig, ond â mater y rhaglen Cartrefi Clyd hefyd. Diolch yn fawr iawn.

Peredur Owen Griffiths AS: Mae llawer o bwyntiau gwych wedi'u gwneud yn y ddadl hon yn barod. Mae natur wrthnysig mesuryddion rhagdalu mewn sawl ffordd yn ddangoseb berffaith o wleidyddiaeth ddideimlad San Steffan a'r farchnad ynni anonest y cawn ein llethu ganddi yn y DU. Sut y cyraeddasomy sefyllfa hon, lle eid i mewn i gartrefi pobl heb ganiatâd ar raddfa ddiwydiannol i osod mesuryddion rhagdalu yn erbyn eu dymuniadau? I ychwanegu at y sarhad, byddai'r rhai ar fesuryddion rhagdalu yn talu llawer mwy am eu nwy a'u trydan yn y pen draw na rhywun sy'n talu drwy ddebyd uniongyrchol. Mae hyn yn golygu y byddai miliwnydd yn talu llai fesul uned o nwy a thrydan nag y mae rhywun sy'n cael budd-daliadau, sy'n ei chael hi'n anodd cael dau ben llinyn ynghyd. Sut yn y byd oedd hynny'n gyfreithlon?
Mae teuluoedd wedi bod yn oer y gaeaf hwn oherwydd y sgandal yma. Mae pobl hŷn wedi eistedd yn y tywyllwch oherwydd y sgandal yma. Mae pobl wedi marw oherwydd y sgandal yma. Mae hyn i gyd wedi bod yn digwydd tra bo'r cwmnïau ynni wedi bod yn gwneud elw digynsail, elw a wnaed ar draul pobl mewn gofid. Dyma un o'r enghreifftiau mwyaf brawychus o annhegwch o blith nifer y gallwn eu gweld yn y DU heddiw. Mae'n iawn ein bod yn trafod y mater hwn yn y Senedd heddiw, ac rwy'n canmol Jack am ddod â'r ddadl hon i'r Siambr ac am ei waith ymgyrchu diflino ar y pwnc. Mae Plaid Cymru yn ei gefnogi'n llwyr wrth iddo roi sylw i'r anghyfiawnder y caniatawyd iddo barhau yn llawer rhy hir yn y sector ynni.
Er fy mod yn cefnogi cynigion Jack, rwy'n credu bod yna ddadl ehangach i'w chael am y ffordd y caiff pobl mewn dyled eu trin. Yn gynharach eleni, cyfarfûm â'r Bwrdd Ymddygiad Gorfodi, sy'n darparu goruchwyliaeth annibynnol ar feilïaid, ac fe wnaethant rannu straeon arswyd am y taliadau a godir ar bobl mewn dyled. Rwyf wedi sôn am yr achos hwn o'r blaen, ond mae'n werth ei ailadrodd. Cefais enghraifft o fenyw sy'n byw mewn tŷ cymdeithasol yng Nghasnewydd ac sy'n derbyn credyd cynhwysol a thaliadau annibyniaeth personol. Bu'n destun achos gorfodi yn yr Uchel Lys ar ran credydwr cyfleustodau. Gofynnodd i'r cwmni casglu dyledion a gâi drefnu cynllun rhandaliad, ond gwrthododd y cwmni gan fynnu eu bod yn ymweld â hi i weld a oedd ganddi unrhyw asedau y gallent eu hadfeddiannu. Yn ogystal â'r tâl o £75 a ychwanegwyd at ei dyled oherwydd y cam o'r orfodaeth a gynhaliwyd dros y ffôn, golygai hyn fod £190 arall wedi ei ychwanegu at ei dyled am yr ymweliad. Pe na bai wedi bod gartref adeg yr ymweliad cyntaf, byddai ail ymweliad wedi arwain at ychwanegu ffi gorfodi cam 2 yr Uchel Lys o £495.
Mae'r ffordd y mae pobl mewn dyled yn cael eu trin gan gwmnïau beilïaid yn ymdebygu i'r ffordd y mae pobl yn cael eu trin drwy gael mesuryddion rhagdalu wedi'u gorfodi arnynt gan gwmnïau ynni. Rwy'n falch o glywed bod Llywodraeth Cymru bellach yn ymgysylltu â'r Bwrdd Ymddygiad Gorfodi, a byddwn yn croesawu'r wybodaeth ddiweddaraf am hynny. Gobeithio y gall y cyfarfodydd hyn arwain at fwy o reoleiddio er mwyn gwahardd cwmnïau diegwyddor rhag manteisio ar bobl mewn tlodi a pheri iddynt fynd i fwy fyth o dlodi. Diolch yn fawr.

Jenny Rathbone AC: Mae'n sgandal lwyr, onid yw, fod dros hanner ein hynni bellach yn cael ei gynhyrchu gan ynni adnewyddadwy, ond eto rydym yn dal i drin pobl dlawd yn y ffordd hon? Mae'r system ynni wedi torri'n llwyr.
Roeddwn eisiau canolbwyntio ar ba mor effeithiol yw'r dull o gael taliadau i bobl. Felly, siaradais ag Ofgem, a wnaeth fy sicrhau bod cwmnïau'n ychwanegu credyd yn awtomatig, lle bo'n bosibl, os oes gan gwsmeriaid fesurydd rhagdalu clyfar—os yw'n gweithio'n iawn. Dylai ychwanegu'r £45 yr wythnos yn awtomatig at falans credyd yr aelwyd. Os yw'r mesurydd yn ddiffygiol, dywedir wrthyf fod aelwydydd yn cael cod drwy neges destun neu e-bost, fel y gallant ei ddefnyddio i ychwanegu at eu credyd ar-lein. Fel dewis olaf, caiff taleb ei hanfon at y cwsmer drwy'r post, ac fe ddof yn ôl at pam mai dewis olaf yw hynny.
Os oes gan aelwyd fesurydd rhagdalu traddodiadol, maent naill ai'n cael credyd pan fyddant yn gwneud taliad atodol yn eu man talu arferol—ac mae'n dda gweld faint yn union o wybodaeth mae cwmnïau ynni'n ei gadw am unigolion; nid yw Sarah Murphy yn yr ystafell ar hyn o bryd, ond mae hwn yn fater diogelu data pwysig—neu byddant yn cael taleb drwy'r post fel dewis olaf. A'r rheswm pam rwy''n disgrifio hyn fel dewis olaf yw bod gennym lawer iawn o dystiolaeth fod pobl sy'n ei chael hi'n anodd yn ariannol yn rhoi'r gorau i agor y post—dyna'r ffordd y maent yn ymdopi. Felly, maent yn meddwl fod pob llythyr nad yw'n dod gan eu hwyres yn mynd i fod yn fil arall am arian nad oes ganddynt. Felly, ni fyddant byth yn cael gwybod am y daleb y mae ei gwir angen arnynt i'w helpu i dalu am wres.
Nawr, nid oes gwybodaeth ar gael hyd yma am y dadansoddiad cost a budd o wahanol ddulliau o ddarparu cymorth, ond mae'n amlwg fod llawer o waith i'w wneud. Felly, er enghraifft, yng Nghanol Caerdydd, rhwng mis Hydref a mis Rhagfyr y llynedd, dylai bron i 105,000 o aelwydydd fod wedi cael eu harian, ond i 2,000 ohonynt, ni chafodd ei ddarparu. Felly, ni chafodd 2,000 y taliadau yr oedd ganddynt hawl i'w cael, a dyna'r taliad a gafodd Boris Johnson a phawb arall yn yr ystafell hon—ni chafodd 2,000 o'r bobl dlotaf mo'r arian hwnnw. Beth yw'r esboniad am hynny? Ac yn yr un modd, er bod talebau wedi'u rhoi i 6,800 o aelwydydd, ychydig dros 4,000 o aelwydydd a ddefnyddiodd y talebau hynny; ni wnaeth 1,600 o bobl mo'u cael. Ni wnaeth neb guro ar y drws a dweud, 'A gawsoch chi'r daleb, neu a ddylem roi un newydd i chi?'
Mae'r rhain yn faterion pwysig iawn, a diolch byth, ar ben hynny, mae gennym ystadegau talebau tanwydd Llywodraeth Cymru yn ogystal i'w hystyried, oherwydd cafodd y £200 a roddwyd gan Lywodraeth Cymru ei dargedu at y rhai a oedd ei angen yn hytrach nag i rai a allai fforddio talu. Ac mae'r Sefydliad Banc Tanwydd wedi gweld cynnydd enfawr yn nifer y sefydliadau sydd bellach yn cysylltu â hwy. Fe wnaethant gyhoeddi dros 17,000 o dalebau i gefnogi pobl nad oeddent yn gallu fforddio ychwanegu at eu mesurydd rhagdalu; 44,000 o bobl, gyda dros 40 y cant yn blant—y plant na allai fforddio cael bath neu bryd poeth neu ddarllen llyfr cyn iddynt fynd i'r gwely. Rwy'n credu mai'r ystadegyn pryderus i mi yw mai dim ond 148 o aelwydydd a gafodd help i brynu tanwydd oddi ar y grid. Beth mae awdurdodau lleol mewn ardaloedd lle mae llawer o'r anheddau oddi ar y grid yn ei wneud i sicrhau bod pobl, a ddylai fod yn cael yr help hwnnw, yn ei gael?
Felly, rwy'n credu bod hyn i gyd yn dweud wrthym fod angen inni—. Yn union fel y mae angen inni reoleiddio awdurdodau lleol sy'n defnyddio beilïaid heb eu rheoleiddio i gasglu dyledion treth gyngor, mae'n amlwg fod angen inni reoleiddio cyflenwyr ynni sy'n defnyddio beilïaid heb drwydded i dorri i mewn i gartrefi pobl. Mae'n rhaid rhoi dannedd rheoleiddiol i'r Bwrdd Ymddygiad Gorfodi i orfodi hynny ac a dweud y gwir, mae angen gosod mesurau rheoli ar y cwmnïau ynni yn yr un ffordd ag y gwaherddir cwmnïau dŵr rhag torri cyflenwad dŵr pobl. Mae angen inni sicrhau bod lleiafswm o ynni'n cael ei ddarparu i bob cartref yn y wlad hon—fel y dywedaf, y pumed neu'r chweched economi fwyaf yn y byd.

Heledd Fychan AS: Diolch, Jack, am gynnig y ddadl bwysig hon sy'n ymwneud â mater sy'n effeithio ar gymaint o bobl yn ein hetholaethau a'n rhanbarthau bob dydd o'r flwyddyn. Ac nid wyf am ailadrodd y pwyntiau a godwyd, ond rwy'n credu ei fod yn ymwneud â'r cysylltiad personol hwnnw: rydym i gyd wedi cael pobl yn dod atom sy'n ei chael hi'n anodd; rydym i gyd yn gwybod am sefydliadau sy'n ceisio darparu cymorth ac nad ydynt yn gallu ateb y galw. Ac rwy'n credu yn y cyfnod cynt, lle'r oedd Cyngor ar Bopeth ac yn y blaen yn gallu cynnig atebion ynglŷn â sut y gallech leihau eich costau ynni ac yn y blaen, rydym ar bwynt nawr lle nad yw hanfodion yn fforddiadwy mwyach, ac nid mater o allu addasu mymryn yma ac acw yn unig ydyw. Fel y clywsom eisoes mewn cyfraniadau eraill, mae prisiau ynni wedi codi allan o reolaeth, a sgandal lwyr yw gweld y cwmnïau hyn yn gwneud symiau enfawr o elw, tra gwyddom—fel y mae eraill wedi sôn—fod pobl yn marw oherwydd nad ydynt yn gallu fforddio cynhesu eu cartrefi. Dyna'r realiti yma yng Nghymru heddiw.
Mae'n hawdd inni ddod i arfer â rhai o'r ystadegau hyn, ond mae'n rhaid inni ofyn i'n hunain: pam fod gennym gyfraddau marwolaeth uwch yma yng Nghymru ar hyn o bryd? Beth yw'r rhesymau am hynny? Pam ein bod yn gweld cynnydd mewn tlodi plant? Mae'r rhain i gyd yn gysylltiedig. Felly, rwy'n credu, i ni—. Rwy'n cofio gwneud fy TGAU hanes, ac edrych yn ôl ar pan glywoch chi mor ofnadwy oedd pethau yn Oes Fictoria ac yn y blaen. Wel, mae'r straeon a glywn nawr yr un mor ddrwg. Mae pobl yn marw oherwydd na allant fforddio hanfodion. Mae hyn, i mi, yn rhywbeth y mae angen inni edrych arno fel cymdeithas.
Yn amlwg, mae yna broblem benodol gyda mesuryddion rhagdalu, a'r ffaith eu bod wedi'u gosod drwy orfodaeth, a bod pobl yn cael eu datgysylltu. Ond yn y bôn, mae prisiau ynni'n rhy uchel, ac nid yw pobl yn gallu fforddio'r pethau sylfaenol, ac mae hynny'n rhywbeth y mae angen inni fynd i'r afael ag ef. Rwy'n meddwl bod Sioned Williams yn berffaith gywir i ddweud bod angen inni gael pŵer dros bŵer yma yng Nghymru. Mae angen inni allu sicrhau bod hanfodion yn fforddiadwy. Mae yna bethau y gallwn alw amdanynt gan Lywodraeth y DU, ond yn y pen draw, mae yna atebion yma yng Nghymru, ac ar hynny y dylem ganolbwyntio yn y tymor hir.
Rwy'n credu bod mater cynlluniau Cartrefi Clyd—rwy'n sicr yn adleisio'r galwadau hynny. Ond roeddwn eisiau rhannu gyda chi beth mae hyn yn ei olygu ar hyn o bryd i bobl sy'n byw yng Nghanol De Cymru. Ym mis Ionawr, cynhaliais ddigwyddiad costau byw, lle roedd sefydliadau'n dweud wrthyf am y rhai y maent wedi gallu eu helpu—unigolion—drwy dalebau banc tanwydd, ond bod y galw'n eithriadol, ac roedd sut roeddent yn mynd i barhau i ateb y galw hwnnw yn destun pryder.
Roeddent yn dweud wrthyf am bobl a oedd yn dod atynt a oedd wedi bod yn dwyn, a hynny er mwyn gallu talu costau ynni; pobl a oedd wedi dychwelyd at ddelio cyffuriau er mwyn gallu talu am ynni. Dyma'r realiti yn ein cymunedau nawr, fod pobl yn gorfod gwneud pethau eithafol, a bod pobl yn dewis gwneud pethau eithafol ddim ond er mwyn cynhesu eu cartrefi. Rwy'n pryderu'n fawr am y bobl fwyaf bregus yn ein cymdeithas sy'n mynd heb—y rhai sy'n penderfynu, 'Nid wyf yn mynd i allu fforddio unrhyw beth. Nid wyf am ofyn i unrhyw un am help.' Felly, nid ydynt yn cael y cymorth sydd ar gael hyd yn oed.
Mater arall yr hoffwn ganolbwyntio arno, yng nghyd-destun mesuryddion rhagdalu, yw pa mor anodd y gall fod i brynu ynni, hyd yn oed os oes gennych arian. Rydym wedi cael enghreifftiau o swyddfeydd post yn cau mewn cymunedau, llefydd sy'n aml yn cael eu defnyddio fel mannau ar gyfer prynu ynni, sy'n golygu bod rhaid i bobl deithio ymhellach, ychydig filltiroedd weithiau efallai, i allu prynu ynni. Fe wyddom pa mor aml y mae'n rhaid ichi brynu ynni oherwydd y costau. Nid yw rhai siopau wedyn ond yn cymryd arian parod, ond ni cheir peiriant arian, neu nid yw'n gweithio. Golyga hynny wedyn fod rhaid ichi gerdded, milltiroedd efallai, yn ôl i'ch cartref, ar ôl methu prynu ynni. Byddwn yn trafod bysiau yn nes ymlaen. Mewn rhai cymunedau, os nad oes gennych fynediad at fysiau, ac os nad ydynt yn rhedeg yn aml neu'n dod o gwbl, sut mae prynu ynni wedyn? Felly, rwy'n credu bod yna broblem sylfaenol gyda hygyrchedd hefyd.
Mae credyd brys yn amrywio o gwmni i gwmni. Weithiau, mater i landlord i raddau helaeth yw a ydynt yn gosod mesurydd clyfar, sy'n golygu nad yw credyd brys ar gael bob amser os nad oes gennych fesurydd clyfar. Mae cymaint o anawsterau pan fyddwch chi'n cael eich datgysylltu yn ystod y nos neu ar benwythnosau, pan fydd siopau ar gau, ac nid ydych yn gallu cael y cymorth brys y dywedir wrthym ei fod ar gael, ond nad ydyw ar gael mewn gwirionedd.
Hoffwn sôn yn fyr am urddas mislif hefyd. Rwy'n meddwl am y ffaith ein bod yn ymdrechu fel cenedl i fod yn genedl urddas mislif, ond mae methu defnyddio dŵr cynnes a methu ymolchi yn cael effaith anghymesur. Ac rwyf wedi clywed rhai cyd-Aelodau'n sôn am amser bath—fod rhieni'n gorfod dogni amser bath, ac yn y blaen. Mae'r rhain yn broblemau real iawn, ac mae angen atebion brys arnom. Felly, diolch i chi am godi hyn, Jack, ond nawr mae angen inni weithredu fel Senedd a sicrhau bod y newidiadau hynny'n digwydd, fel nad yw pobl yn dioddef, yn marw neu'n methu gwneud y pethau sylfaenol rydym ni'n eu cymryd yn ganiataol.

Rhianon Passmore AC: Fel un sy'n cael ei enwi fel cefnogwr yn y ddadl Aelodau hon, rwyf am gofnodi gwaith Jack Sargeant yn codi'r mater allweddol hwn, fel y dywedodd nifer, yn y lle hwn a thu hwnt. Ac fel y mae llawer wedi dweud heddiw, y sâl a'r anabl a'r henoed a'r ifanc sy'n cael eu heffeithio fwyaf gan y mater hwn. Dyma yw canlyniad gosod elw'n uwch na phobl, a dyma wyneb afiach preifateiddio heb ei reoleiddio, gyda pherchnogion ynni sy'n biliwnyddion yn sathru ar y rhai mwyaf bregus ac agored i niwed. Mae amcangyfrifon yn awgrymu y gallai hyd at 45 y cant o holl aelwydydd Cymru fod mewn tlodi tanwydd nawr yn sgil prisiau ynni uwch ac effeithiau cyllidebol o ganlyniad i hynny.
Fe wnaeth y datguddiadau brawychus yn The Times fis diwethaf ddatgelu hinsawdd o ofn, fel y nododd llawer o Aelodau'r Senedd hon heddiw, gyda phobl yn methu talu eu biliau tanwydd, casglwyr dyledion yn cael eu gollwng yn rhydd, fel y dywedodd Jane Dodds ac eraill, a mesuryddion rhagdalu'n cael eu gosod drwy orfodaeth. Ond mae graddau'r broblem hon a'i hanfoesoldeb—fe ddefnyddiaf y gair cryf hwnnw, oherwydd mae'n anfoesoldeb—mor ddwfn. Mae fy etholwyr, fel y dywedodd Sioned hefyd, yn dweud hyn wrthyf yn wythnosol. Mae tua 200,000 o aelwydydd yng Nghymru yn defnyddio mesuryddion rhagdalu ar gyfer eu prif gyflenwad nwy a thrydan, ac mae 45 y cant o denantiaid tai cymdeithasol yn defnyddio mesuryddion rhagdalu.
Rwyf am ddiolch i Jack yma am yr ymgyrch hon, ac rwyf hefyd yn croesawu gwaith Jane Hutt, y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, sydd wedi galw'n gyhoeddus ar Ofgem i ymestyn y gwaharddiad ar osod mesuryddion rhagdalu yn orfodol y tu hwnt i ddiwedd mis Mawrth. Mae'n rhaid i ni, fel y dywed Mike Hedges, roi'r gorau i daliadau sefydlog. Yn wir, gyda'i gilydd, mae Llywodraeth Cymru wedi gweithredu'n gryf yn ei hymateb unedig, gyda £90 miliwn i ddarparu cymorth i aelwydydd sy'n agored i niwed i dalu costau ynni cynyddol, gan gynnwys cynllun cymorth tanwydd gwerth £200 ar ben taliadau cymorth tanwydd Llywodraeth y DU. Daeth yr arian o feysydd blaenoriaeth eraill Llywodraeth Cymru. Ac ymhellach, er mwyn diwallu'r angen, mae Gweinidogion cyfiawnder cymdeithasol wedi sicrhau £18.8 miliwn ychwanegol yn y gyllideb ddrafft, gan gynyddu cyfanswm y gronfa cymorth dewisol ar gyfer y flwyddyn ariannol hon i £38.5 miliwn.
Ond mae'n destun tristwch fod angen hyn heddiw, fel y mae eraill wedi sôn, mewn gwlad G7 lle rydym ni, y DU, ar y gwaelod. Mae'n hanfodol fod Llywodraeth y DU bellach yn camu i'r adwy a defnyddio'r adnoddau sydd ar gael iddynt ar gyfer pobl mewn tlodi tanwydd yng Nghymru sydd oll wedi'u gwneud yn dlotach gan bob un o weithredoedd canlyniadol y Llywodraeth ddideimlad hon yn y DU. Gwn y bydd y Gweinidog yn parhau i lobïo Llywodraeth y DU, Ofgem a chyflenwyr ynni i wneud eu dyletswydd o'r diwedd a chyflawni eu rhwymedigaethau moesol i'r tlotaf mewn cymdeithas, ond yn anffodus, hyd nes y cawn Lywodraeth Lafur yn San Steffan, i weithio gyda ni, Senedd Cymru, bydd hon yn alwad sy'n parhau i ddisgyn ar glustiau byddar wrth i bobl gyffredin barhau i rewi. 'Cywilydd ar Ofgem', meddaf, a 'Chywilydd ar Lywodraeth y DU.'

Galwaf nawr ar y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeiathasol. Jane Hutt.

Jane Hutt AC: Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n croesawu'r ddadl heddiw ar fesuryddion rhagdalu. Mae'r ffordd y mae defnyddwyr, yn aml y rhai tlotaf yn ein cymunedau, wedi cael eu trin yn sgandal genedlaethol. Mae Jack Sargeant wedi bod ar flaen y gad yn yr ymgyrch i ddatgelu'r sgandal hon, ac mae Llywodraeth Cymru nid yn unig yn croesawu ond yn cefnogi'r cynnig hwn heddiw. Diolch i'r holl Aelodau sydd wedi siarad ac sydd wedi cyfrannu heddiw. Mae'n dda gweld y Senedd i gyd—rydych chi wedi ein huno ni i gyd yn ein cefnogaeth i'ch cynnig gydag areithiau mor bwerus.
Mae'r argyfwng costau byw yn cael effaith andwyol ar ein holl safonau byw, ond mae'n cael effaith fwy dinistriol ar yr aelwydydd lleiaf abl i dalu. Ac eto mae'r farchnad cyflenwi ynni, sy'n darparu gwasanaeth hanfodol, yn gweithredu yn y fath fodd fel bod aelwydydd agored i niwed, sydd eisoes yn ei chael hi'n anodd talu eu biliau, yn wynebu'r bygythiad o gael mesuryddion rhagdalu wedi'u gorfodi arnynt. Yn 2022, roedd tua 200,000 o aelwydydd yng Nghymru yn dibynnu ar fesuryddion rhagdalu ar gyfer eu prif gyflenwad nwy a thrydan, ac mae hyn yn 15 y cant o'r holl aelwydydd. Mae 24 y cant o denantiaid yn y sector rhentu preifat yn defnyddio mesuryddion rhagdalu, ac mae bron i hanner tenantiaid tai cymdeithasol yn dibynnu ar fesuryddion rhagdalu. Ddirprwy Lywydd, cawsom oll ein brawychu, onid chawsom, a'n harswydo wrth weld aelwydydd, gan gynnwys y rhai sy'n amlwg yn agored i niwed, yn cael eu trosglwyddo i fesuryddion rhagdalu yn erbyn eu hewyllys.
Gyda sylwadau Jack Sargeant ac ymgyrchwyr eraill, mae'n destun pryder pellach mai newyddiadurwr a dynnodd sylw at y mater, fel y dywedodd Jack, er mai'r rheoleiddiwr, Ofgem, sy'n gyfrifol am reoleiddio i atal hyn rhag digwydd. Mae'n amlwg nad yw'r rheolau presennol, a sut y cânt eu gorfodi, yn gweithio. Cafodd hyn ei adlewyrchu mewn cyfraniadau y prynhawn yma. Nid ydynt yn amddiffyn y rhai mwyaf bregus mewn cymdeithas. Rwy'n cyfarfod ag Ofgem ddydd Llun, a byddaf yn adrodd yn ôl yn llawn ar y cyfraniadau a wneir mewn perthynas â'r cynnig hwn heddiw. Rwyf wedi bod yn gyson glir: mae'n hanfodol fod deiliaid aelwydydd sydd wedi cael eu gorfodi i ddefnyddio mesuryddion rhagdalu—naill ai drwy'r broses warant gwbl ddiffygiol, neu oherwydd eu bod wedi cael eu hannog i wneud hynny, heb ddeall y dewisiadau amgen sydd ar gael iddynt efallai—yn cael cynnig dychwelyd at eu mesurydd blaenorol heb unrhyw gost. Rwy'n credu bod cefnogaeth i'r alwad honno y prynhawn yma hefyd.
O ganlyniad i'r sgandal hon, ataliwyd yr arfer o osod mesuryddion rhagdalu, ond dim ond dros dro. Cafodd ei atal ac fe wnaethom groesawu hynny, ond dros dro yn unig ydoedd. Rwyf wedi gwneud y pwynt yn rheolaidd i Lywodraeth y DU ac i Ofgem ei bod yn rhy gynnar i ganiatáu i'r broses warant barhau o ddiwedd y mis hwn ymlaen. Os cofiwch, cafodd ei atal hyd at ddiwedd mis Mawrth yn unig, gan roi rhagor o aelwydydd agored i niwed mewn perygl o gael eu gorfodi i ddefnyddio mesuryddion yn erbyn eu hewyllys tra bod ymchwiliad Ofgem yn parhau. Felly, gyd-Aelodau, rwy'n credu ei bod yn bwysig cofnodi heddiw fod prif weithredwr Ofgem wedi cyhoeddi ar 14 Mawrth y byddant yn parhau â'r gwaharddiad hwnnw ac na fyddant yn ei godi hyd nes bod, a dim ond os yw cwmnïau'n dilyn cod ymarfer newydd Ofgem. Byddaf yn pwyso am barhau'r gwaharddiad hwnnw am gyfnod amhenodol. Mae sylwadau wedi cael eu gwneud am y cod ymarfer—rwy'n credu bod rhaid i'r gwaharddiad hwnnw barhau am gyfnod amhenodol, ac rwy'n siŵr y byddech chi'n fy nghefnogi yn hynny o beth.
Mae'n hanfodol bwysig fod Ofgem yn rheoleiddio'r diwydiant yn effeithiol. Rwyf wedi gofyn am sicrwydd ar lefel bwrdd ac rwyf wedi dweud, os nad oes ganddynt ddigon o bwerau ac ymyriadau ar gael iddynt, hoffem eu helpu i bwyso am y pwerau hynny.

Jenny Rathbone AC: Yn eich cyfarfodydd gydag Ofgem ac yn wir gyda Llywodraeth y DU, a wnewch chi gadarnhau y bydd y sgandal arall mewn perthynas â mesuryddion rhagdalu, sef y premiwm rhagdalu fel y'i gelwir, sy'n gorfodi pobl i dalu hyd yn oed mwy, yn dod i ben ym mis Gorffennaf mewn gwirionedd? A allwch chi gael sicrwydd pendant ynglŷn â hynny, os nad ydych wedi'i gael yn barod?

Jane Hutt AC: Diolch yn fawr, Jenny Rathbone. Yn amlwg, bu newid yn y gyllideb yr wythnos diwethaf o ran y premiwm. Rwy'n ceisio eglurder ynglŷn â beth yn union mae hynny'n ei olygu, oherwydd nid ydym eisiau dychwelyd i'r sefyllfa dalebau, a godwyd gennych mor briodol yn gynharach. Oni bai bod y premiwm hwnnw'n cael ei wastatáua'i adlewyrchu yn y gost mewn gwirionedd, ni fydd hynny'n ddigon da, a byddaf yn codi'r pwynt hwnnw ddydd Llun.
A gaf fi ddweud hefyd fy mod yn falch fod pobl wedi codi mater taliadau sefydlog? Rydych chi wedi codi hyn ar sawl achlysur, Mike Hedges. Mae'n anghyfiawnder go iawn i gwsmeriaid sy'n rhagdalu. Fe wnaethant barhau â'r taliadau sefydlog a rhoi pobl mewn sefyllfa fwy bregus. Yn dilyn cyfnod o hunan-ddatgysylltu, pan fo'n amhosibl sicrhau credyd pellach, mae deiliaid aelwydydd yn gweld bod disgwyl iddynt dalu am yr holl ddyddiau pan nad oedd modd cael cyflenwad. Unwaith eto, diolch am ymuno â'm galwad i ddiddymu'r taliadau sefydlog hyn ar gyfer cwsmeriaid sy'n rhagdalu.
Ddirprwy Lywydd, mae'n rhaid inni edrych ar ffyrdd y gallwn wella pethau. Llywodraeth y DU sydd â'r ysgogiadau at ei defnydd yn y farchnad cyflenwi ynni ac mae ganddynt bŵer i wneud gwahaniaeth gwirioneddol i aelwydydd agored i niwed. Rydym wedi galw ar Lywodraeth y DU ac Ofgem i gyflwyno tariff cymdeithasol i warchod aelwydydd agored i niwed. Mae'n bwysig eu bod bellach wedi cytuno i archwilio hyn. Mae'n rhaid inni bwyso am y newid hwnnw oherwydd gallem ariannu ynni mewn ffordd fwy blaengar wedyn. Mae tariffau cymdeithasol wedi cael cefnogaeth gadarnhaol ac eang.
Mae deddfwriaeth yn y diwydiant dŵr—ac mae'r pwynt hwn wedi cael ei wneud—yn atal cwsmeriaid rhag cael eu datgysylltu, hyd yn oed os oes ganddynt ôl-ddyledion. Rwyf wedi annog newid yn y farchnad i atal datgysylltu; rwyf wedi cynnig argymhellion ar unwaith yn dilyn cyngor National Energy Action Cymru a Cyngor ar Bopeth. Rwyf hefyd wedi bod yn galw ar y Canghellor i fanteisio ar y cyfle yn y gyllideb hon i beidio â chynyddu'r gwarant pris ynni, ac rwy'n croesawu'r ffaith ei fod bellach yn aros ar £2,500 ar gyfer aelwyd nodweddiadol tan fis Gorffennaf.
Yn olaf, Ddirprwy Lywydd, mae'n bwysig fy mod yn crybwyll rhai o'r pwyntiau eraill sy'n codi yn y cynnig. Mae Llywodraeth Cymru yn cydnabod bod gwasanaethau cyngor dibynadwy yn bwysig iawn, ac mae mwy na 176,500 o bobl wedi cael cyngor ar effeithlonrwydd ynni drwy'r rhaglen Cartrefi Clyd ers ei lansio yn 2011. Mae'r cynllun peilot cyngor ynni hwnnw hefyd yn profi ac yn mesur effeithiolrwydd darparu cyngor yn y cartref hefyd. A gaf fi ddweud bod y Gweinidog Newid Hinsawdd, mewn perthynas â'r rhaglen Cartrefi Clyd, yn disgwyl caffael cynllun newydd sy'n cael ei arwain gan y galw ac sy'n mynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd a thlodi tanwydd? Mae iteriad nesaf y rhaglen Cartrefi Clyd yn hollbwysig. Ni fydd unrhyw fwlch yn y ddarpariaeth rhwng y rhaglen newydd a'r rhaglen sy'n bodoli eisoes, a bydd yn mabwysiadu dull carbon isel 'ffabrig yn gyntaf', Cymru'n gyntaf.
Ac yn olaf, diolch i chi, Ddirprwy Lywydd, am ein galluogi ni i gyd i gyfrannu. Cyfarfûm â Jack Sargeant yr wythnos diwethaf i drafod canfyddiadau ei arolwg a'r adborth brawychus gan ei etholwyr, ac rwyf wedi rhannu'r arolwg hwnnw gydag Ofgem. Rwy'n cyfarfod â phrif weithredwr Ofgem ddydd Llun, a byddaf yn adrodd nid yn unig ar ei arolwg a'i ganlyniadau ond hefyd ar y cyfraniadau a wnaed yn y ddadl hynod bwysig hon heddiw. Diolch yn fawr i chi i gyd.

Galwaf ar Jack Sargeant i ymateb i'r ddadl.

Jack Sargeant AC: Rwy'n ddiolchgar, Ddirprwy Lywydd. A gaf fi ddiolch yn gyntaf i'r Gweinidog, Jane Hutt, am ei hymroddiad i'r mater hwn, ac ymroddiad Cwnsler Cyffredinol Llywodraeth Cymru hefyd? Mae'r ddau ohonoch wedi amgyffred ac wedi deall difrifoldeb y sefyllfa sydd o'n blaenau o'r cychwyn cyntaf. Mae eich ymateb heddiw yn pwysleisio hynny, ac mae eich llythyr at Grant Shapps, yr Ysgrifennydd Gwladol, ar 14 Mawrth, yn pwysleisio hynny eto.
Rwyf am geisio trafod rhai o'r cyfraniadau'n gyflym cyn ystyried un pwynt olaf. Diolch i chi, Mark Isherwood, oherwydd nid oeddwn yn gwybod beth oedd safbwynt y Ceidwadwyr Cymreig ar hyn tan heddiw mewn gwirionedd. Diolch iddo am ei gyfraniad heddiw ac am gadarnhau cefnogaeth y Ceidwadwyr Cymreig i'r cynnig hwn. Mae'r cyfraniadau a'r gefnogaeth gan Blaid Cymru, y Democratiaid Rhyddfrydol a fy nghyd-Aelodau ar y meinciau cefn yma, ac wrth gwrs y Gweinidog, yn profi bod hyn yn fwy na gwleidyddiaeth, mae'n fwy na gwleidyddiaeth bleidiol; mae'n fater o fywyd neu marwolaeth. A Mike Hedges, dyna pam na fyddaf byth yn diflasu arnoch yn gweithio'n ddiflino ac yn barhaus i godi'r mater, gan siarad yn erbyn anghyfiawnder pan fyddwch yn ei weld a sefyll dros y bobl fwyaf agored i niwed mewn cymdeithas. Mike Hedges, ni fyddaf byth yn diflasu ar eich gweld yn sefyll dros y bobl hynny ac yn siarad yn erbyn taliadau sefydlog; a hynny'n briodol.
Cyfeiriodd Jane Dodds at elw anhygoel cyflenwyr a'r gwahaniaeth amlwg a'r gwrthgyferbyniad llwyr rhyngddynt hwy â'r bobl nad oes ganddynt arian i brynu ynni ar eu mesuryddion rhagdalu. Clywsom gan Sioned Williams a Heledd Fychan am realiti byw heb ynni, yr angen am ddigolledu, ymrwymiad Llywodraeth Cymru i gaffael y rhaglen Cartrefi Clyd, fel y crybwyllodd Jenny Rathbone ac eraill hefyd. Rhianon, rydych yn hollol iawn; mae maint y rhaglen yn haeddu ymateb gan Lywodraeth y DU.Rwyf am gloi, Ddirprwy Lywydd, drwy ystyried ambell sylw terfynol, er mwyn dangos i chi, fel y dywedodd Peredur Owen Griffiths, pa mor anonest yw'r farchnad.
Gadewch i mi egluro i chi pa mor doredig yw'r system. Yn yr un cyfarfod hwnnw, yr un cyfarfod ag Ofgem lle dywedasant wrthyf nad oes problem ac nad oes unrhyw dystiolaeth i awgrymu unrhyw ddrwgweithredu—ar wahân i Nwy Prydain oherwydd iddynt gael eu dal ar gamera—dywedais stori fach wrthynt a gofynnais iddynt beth y dylwn ei ddweud wrth fy mhreswylydd a ddaeth i fy nghymhorthfa leol a oedd yn eu dagrau oherwydd eu bod wedi cael eu trosglwyddo i fesurydd rhagdalu. Rydym i gyd wedi clywed straeon tebyg i hynny. Rydym wedi eu clywed o bob un o'r meinciau heddiw. Dywedodd Ofgem wrthyf y dylent gwyno. Wel, rydych chi'n gwybod, rydym i gyd yn gwybod, rwy'n gwybod, maent hwy'n gwybod bod y broses gwynion yn hurt. Rhaid i chi ysgrifennu at eich cyflenwr gyda'ch cwyn, rhaid i chi roi wyth wythnos iddynt ymateb, ac yna efallai y cewch ymateb, ond mae'n debyg na fydd o unrhyw werth. Yna rhaid i chi fynd â'r gŵyn at yr ombwdsmon ynni, heb unrhyw gyfnod diffiniedig ar gyfer ei datrys. Pa mor hurt yw hynny? Dyna pam nad yw Ofgem yn addas i'r diben. Sut y gall fod mai dim ond hyn sydd gan y rheoleiddiwr i'w ddweud wrth berson agored i niwed sydd wedi cael ei orfodi'n anghywir i newid, ac sydd, ar yr union ddiwrnod hwnnw, mewn perygl o orfod mynd heb wres na golau? Rwy'n falch fod y Gweinidog wedi ymateb gyd chyflwyno'r gwasanaeth ynni. Dyma'r cyngor gorau y gallwn ei gynnig i bobl a fydd yn atal pobl rhag wynebu argyfwng.
Lywydd, rwyf am ddirwyn i ben gydag un sylw olaf. Rydym ni yma yn y Senedd, ond mae hyn yn ymwneud â llawer mwy na'r Senedd; mae'n fater o fywyd a marwolaeth—mae hynny'n sicr. Ac mae'n dda gweld yr holl bleidiau gwleidyddol yng Nghymru yma heddiw a Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r cynnig hwn, oherwydd mae yna un peth yn bendant na allwn ei wneud: ni allwn adael i'r sgandal genedlaethol hon barhau. Diolch yn fawr iawn.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes, felly mae'r cynnig yna wedi ei dderbyn yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol

Eitem 6 sydd nesaf, a dadl y Ceidwadwyr Cymreig yw honno. Dwi'n galw ar Sam Rowlands i wneud y cynnig. Sam Rowlands.

Cynnig NDM8231 Darren Millar
Cynnig bod y Senedd:
Yn datgan nad oes ganddi hyder yng Ngweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol Llywodraeth Cymru.

Cynigiwyd y cynnig.

Sam Rowlands MS: Diolch, Lywydd, ac rwy'n gwneud y cynnig heddiw yn enw fy nghyd-Aelod, Darren Millar. Fel y mae ein cynnig yn ei amlinellu heddiw, ar yr ochr hon i'r meinciau, rydym yn cynnig bod y Senedd hon yn datgan nad oes ganddi hyder yng Ngweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol Llywodraeth Cymru.
Fel arfer, ar y pwynt hwn mewn cyfraniad i ddadl, byddwn yn dweud rhywbeth tebyg i, 'Mae'n rhoi pleser mawr imi wneud y cynnig hwn heddiw', ond mewn gwirionedd, heddiw, nid wyf yn llawenhau wrth sefyll yma i wneud y cynnig hwn. Mae hyn oherwydd ein bod ni, unwaith eto, yn gorfod tynnu sylw at fethiannau, ac yn enwedig methiant i gymryd cyfrifoldeb am berfformiad gwael a chanlyniadau gwael i bobl Cymru, yn enwedig mewn perthynas â'u hiechyd a'u llesiant. Dyma beth yw pwrpas cynnig heddiw yn y pen draw. Mae'n ymwneud ag atebolrwydd a rôl cynrychiolwyr etholedig unigol i gymryd cyfrifoldeb pan fo'n cyfrif. Rwy'n dweud hyn oherwydd, hyd yn hyn drwy dymor y Senedd hon, rydym wedi gweld patrwm rheolaidd o bryderon yn cael eu codi gan Aelodau o bob rhan o'r Siambr ynglŷn â pherfformiad ein gwasanaeth iechyd a gallu ein staff GIG gweithgar i gyflawni'r hyn sydd ei angen oherwydd penderfyniadau'r Llywodraeth hon.
Nid yw'r pryderon hyn wedi'u codi yn y Siambr yn ddifeddwl, mae pobl wedi rhannu'r pryderon hyn gyda'u cynrychiolwyr a etholwyd yn ddemocrataidd, eu Haelodau o'r Senedd, ac maent yn disgwyl, yn briodol, i'r pryderon hyn gael eu rhannu gyda'r rhai sy'n gwneud penderfyniadau i sicrhau newid. Ond mae'r pryderon hyn, yn llawer rhy aml, wedi cael eu hanwybyddu, eu diystyru, neu mae'r Llywodraeth a'i Gweinidog wedi ymateb yn ddi-hid iddynt. Yn anffodus, yn enwedig i fy nhrigolion yng ngogledd Cymru, mae'r pryderon hyn wedi'u profi'n wir, dro ar ôl tro. Yn y gogledd, mae'r bwrdd iechyd yn destun mesurau arbennig unwaith eto; mae gennym ymchwiliad £122 miliwn i dwyll; ystyrir mai 62 y cant yn unig o adeiladau'r gwasanaeth iechyd sy'n ddiogel yn y rhanbarth; mae yna bryderon mawr ynglŷn â gwasanaethau fasgwlaidd; mae yna risgiau i gleifion, a phryderon sylweddol yn yr adran ddamweiniau ac achosion brys yn Ysbyty Glan Clwyd. Yn wir, ledled Cymru, gwelwn ganlyniadau methiant i fynd i'r afael â'r sefyllfa, gydag un o bob pedwar o bobl ar restr aros am driniaeth ar hyn o bryd, o'i gymharu ag un o bob wyth yn Lloegr. Mae un o bob wyth o bobl yn aros dros 52 wythnos rhwng atgyfeirio a thriniaeth, o'i gymharu ag un o bob 18 o bobl yn Lloegr ac un o bob 14 yn yr Alban.
Ond dyma'r darn pwysig mewn perthynas â'r ddadl heddiw. Pwy sy'n cael ei ystyried yn gyfrifol am y methiannau hyn? Pwy y gall trigolion Cymru ei ddwyn i gyfrif pan gânt eu siomi? Fel rhai sy'n credu mewn pŵer a'r hawl i ddemocratiaeth, mae'n amlwg mai'r rhai a etholwyd i ysgwyddo'r cyfrifoldeb sydd hefyd yn atebol pan fyddant yn methu cyflawni'r cyfrifoldeb hwnnw. Yn yr achos hwn, mae'n glir mai'r Gweinidog iechyd sy'n gyfrifol am fynd i'r afael â darparu gwasanaethau iechyd yng Nghymru—[Torri ar draws.] Nid wyf yn derbyn unrhyw ymyriadau wrth agor dadl. [Torri ar draws.] Nid wrth agor dadl. Ond yr hyn rydym wedi'i weld yn ystod yr wythnosau diwethaf—[Torri ar draws.] Yr hyn rydym wedi'i weld yn ystod yr wythnosau diwethaf yw safbwynt anghydlynol—

Nid yw'r Aelod yn derbyn ymyriadau, felly gadewch iddo barhau. Gadewch iddo barhau.

Sam Rowlands MS: Lywydd, rwy'n credu y gallai fod yn ddefnyddiol i'r Aelodau glywed agoriad y ddadl.

Ni allaf glywed yr Aelod. Penderfyniad yr Aelod yw derbyn ymyriadau neu beidio. Mae wedi dweud nad yw'n derbyn ymyriadau, felly a gawn ni ganiatáu iddo barhau a chwblhau?

Sam Rowlands MS: Diolch, Lywydd. Yr hyn rydym wedi'i weld yn ystod yr wythnosau diwethaf yw safbwynt anghydlynol mewn perthynas ag atebolrwydd, oherwydd mae'r Gweinidog wedi cydnabod y problemau yn y gwasanaeth iechyd, ond wedi dewis peidio â bod yn atebol amdanynt. Ac yn ngogledd Cymru, aelodau'r bwrdd annibynnol, y rhai sydd wedi bod yn tynnu sylw at y methiannau, sydd wedi bod yn dwyn y weithrediaeth i gyfrif—hwy y mae'r Gweinidog wedi dewis eu dal yn atebol am y methiannau, nid hi ei hun. Yn wir, heddiw darllenwn yn y Daily Post fod cyn-gadeirydd y bwrdd, yr un a oedd yn ceisio datrys pethau ar lawr gwlad, hefyd wedi cael ei anwybyddu, a dyfynnaf,
'Cafodd ystod o ddiffygion a phryderon hirsefydlog eu huwchgyfeirio'n ffurfiol...nid yn unig i'r prif swyddog gweithredol ar y pryd ond hefyd i'r Gweinidog a'r Cyfarwyddwr Cyffredinol. Cafodd yr uwchgyfeiriadau hynny ynghyd â'r sail drostynt eu hanwybyddu gan y llywodraeth.'
Lywydd, rwy'n credu bod hyn i gyd yn gwneud inni ddechrau cwestiynu pa mor ddifrifol y mae'r rhai sy'n ein hethol yn ystyried y lle hwn, oherwydd rydym yn gwybod yr ymadrodd, 'gyda grym, daw cyfrifoldeb'. Wrth i fwy o bwerau gael eu rhoi i'r Senedd dros y blynyddoedd, a chyda nifer yn ceisio rhagor o bwerau, mae'r cyfrifoldeb ar gynrychiolwyr etholedig a'r parodrwydd i gael eu dwyn i gyfrif hefyd yn cynyddu. Yn sicr, nid wyf eisiau gwanhau'r ymddiriedaeth gynhenid y mae ein hetholwyr yn ei gosod ynom drwy ein hethol i'r lle hwn i gyflawni'r hyn sydd ei angen arnynt. Dyna pam mae'n rhaid inni ddangos parch at y rhai sy'n ein hethol, a chymryd cyfrifoldeb pan fo pethau'n mynd o chwith. Dyna'r rheswm pam, unwaith eto, rwy'n gwneud y cynnig hwn sydd ger ein bron heddiw. Diolch yn fawr iawn.

Mike Hedges.

Mike Hedges AC: O, diolch, Lywydd. Rydych wedi fy nal allan.

Nid wyf yn eich dal chi allan yn aml iawn, Mike Hedges.

Mike Hedges AC: Cafodd Russell George a minnau ein hethol yn 2011. Eluned Morgan yw'r Gweinidog iechyd gorau rydym wedi'i gael yn y cyfnod hwnnw. Dyma'r swydd anoddaf yn y Llywodraeth. Y strwythur sydd gennym nawr yw'r un a etifeddodd hi. Wrth i'r duedd i uno daro'r Senedd ar draws pleidiau, mae mawr bob amser yn well, onid yw? Rwyf wedi cael Ceidwadwyr yn dweud wrthyf na ddylem ond gael dau fwrdd iechyd yng Nghymru, ac fe wnaeth cyn-lefarydd iechyd Plaid Cymru ddadlau dros un. Yn ffodus, nid yw'r safbwyntiau a fynegwyd ynglŷn â rhoi gofal cymdeithasol i mewn i iechyd wedi digwydd—byddai wedi gwneud pethau'n llawer gwaeth. Mae gormod o Aelodau yn nodi problemau heb atebion ymarferol. Ni allaf ddeall pam roedd bron bawb yn credu y byddai uno gofal sylfaenol a gofal eilaidd yn gweithio. A ydych chi mewn gwirionedd yn credu ei fod wedi gweithio? Rwy'n cymryd bod hynny'n golygu 'na'. Er bod y mwyafrif helaeth ar draws y pleidiau wedi cefnogi uno gofal sylfaenol ac eilaidd—ni waeth beth sy'n mynd o'i le, gadewch inni wneud sefydliadau mwy a mwy. Yn olaf, mae angen y sefydliadau iechyd maint cywir arnom. Sut mae uno gofal sylfaenol ac eilaidd wedi bod o fudd i gleifion, sef y rhai allweddol?
Mae problemau yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Mae strwythur Betsi Cadwaladr yn anymarferol yn fy marn i. Mae cadeiryddion a phrif weithredwyr newydd yn cael eu penodi'n rheolaidd, ond nid yw'r problemau'n cael eu datrys. Mae'r bwlch rhwng y bwrdd a'r ward yn rhy fawr. Ysgrifennais hynny sawl blwyddyn yn ôl pan nad oedd neb arall yn cytuno â mi o gwbl mewn gwirionedd. Jenny.

Jenny Rathbone AC: Rwyf am gwestiynu eich argymhelliad, Mike, oherwydd yr hyn rydych chi'n ei ddweud yw, os ydych eisiau rhannu gofal sylfaenol a gofal eilaidd, byddai angen ichi sefydlu 22 o sefydliadau gofal sylfaenol lleol. Ni fyddai hynny ond yn gwneud y broblem yn llawer gwaeth. Mae gennym eisoes lawer gormod o sefydliadau yn y wlad hon, felly mae'n rhaid inni weithio gyda'r system integredig sydd gennym a sicrhau bod y byrddau iechyd yn gwthio'r arian i lawr i ofal sylfaenol.

Mike Hedges AC: Wel, yn gyntaf oll, rwy'n anghytuno'n llwyr â'r hyn a ddywedoch chi, Jenny. Ni ddywedais unrhyw beth am gael 22 o fyrddau unigol; yr hyn a ddywedais yw nad yw gofal sylfaenol a gofal eilaidd yn gweithio'n dda gyda'i gilydd, ac rydym wedi cael problem ddifrifol gyda hynny, ac nid yw'r bwrdd mawr iawn yng ngogledd Cymru wedi gweithio. Fy nghyngor i yw cadw Betsi Cadwaladr ar gyfer swyddogaethau cefn swyddfa a gofal sylfaenol, nid y 22, a chyflwyno trefniadau newydd ar gyfer gofal eilaidd yn seiliedig ar y tri phrif ysbyty. Bydd angen i'r ysbytai gydweithio, gyda'u bwrdd a'u strwythur rheoli eu hunain, gan leihau'r bwlch rhwng y bwrdd a'r ward.
Rwyf am ddarllen e-bost a gefais ddydd Gwener, sy'n dangos bod y problemau ym maes iechyd ymhell y tu hwnt i reolaeth y Gweinidog:
'Rydym wedi ffonio doctoriaid Llansamlet i geisio cael apwyntiad i fy nhad-cu bob dydd, ddwywaith y dydd, ers 27 Chwefror yn sgil haint ar y frest gan fod ganddo glefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint (COPD). Ni lwyddasom i fynd drwodd i gael apwyntiad o gwbl, er inni ffonio ddwywaith y dydd. Roedd ei anadlu'n dirywio, a chan nad oedd yn cael y meddyginiaethau roedd eu hangen, am ei fod yn ddioddefwr COPD, roedd yn rhaid inni fenthyg nebiwleiddiwr a meddyginiaeth i'w helpu. Roedd yn anghyfforddus ac yn bryderus ynglŷn â mynd i’r adran ddamweiniau ac achosion brys. O'r diwedd, llwyddasom i siarad â rhywun ar 6 Mawrth. Cafodd wybod, oherwydd ei fod yn ysmygwr, na fyddent yn rhoi gwrthfiotigau.
'Yn hwyrach y noson honno, roedd mor sâl, bu'n rhaid inni ddeialu 111. Yna daeth parafeddyg i'r tŷ i'w asesu, darparu pecyn achub o wrthfiotigau a steroidau. Cawsom ein cynghori gan y parafeddyg i ffonio'r feddygfa y diwrnod canlynol i ofyn i feddyg ddod draw i'w archwilio a rhagnodi rhagor o wrthfiotigau a steroidau. Fel y cynghorwyd, fe wnaethom ffonio'r meddygon, ond ni lwyddasom i fynd ymhellach nag ymholiadau cyffredinol, lle gwnaethom anfon adroddiad y parafeddyg gan nad yw'r feddygfa'n defnyddio system ar-lein, felly dyna oedd y ffordd gyflymaf o gael yr adroddiad i'r feddygfa. Fe ddywedodd ymholiadau cyffredinol wrthym y byddai meddyg yn ffonio'n ôl. Fe wnaethom roi gwybod iddynt ei fod angen mwy o feddyginiaethau at yr hyn a gafodd yn ei becyn achub, a gofyn i feddyg alw'n ôl cyn gynted a phosibl i ragnodi hynny. Yn anffodus, ni ffoniodd yr un meddyg yn ôl. Fe wnaethom ffonio eto yn y prynhawn i weld a oedd y doctor yn mynd i ffonio'n ôl. Dywedwyd wrthym am aros. Ni chawsom alwad yn ôl. Fe wnaethom ffonio eto ar 8 Mawrth—unwaith eto ni chawsom alwad yn ôl. Fe wnaethom alw eto ar 9 Mawrth, bore a phrynhawn—
a dim ond hanner diwrnod o'i steroidau oedd ganddo ar ôl—
'fe wnaethom ofyn yn y fferyllfa, ond nid oeddent wedi cael gwybod bod ei bresgripsiwn wedi cyrraedd.
'Ar 10 Mawrth, fe wnaethom ffonio'r doctor eto ac o'r diwedd fe gawsom afael ar rywun a oedd yn fodlon gwrando arnom. Anfonwyd meddyg allan i'w asesu. Rhoddodd y meddyg bresgripsiwn i ni ar gyfer ei wrthfiotigau a'i steroidau, ynghyd â meddyginiaeth nebiwleiddiwr. Dywedodd y meddyg ei fod angen mynd i'r ysbyty y diwrnod hwnnw. Cafodd ei dderbyn i'r ysbyty, ac erbyn 2 p.m. cafodd wybod bod hanner ei ysgyfaint wedi ymgwympo. Cafodd hylif ei ddraenio ohono. Roeddwn yn gynddeiriog oherwydd gellid bod wedi osgoi'r cyfan pe bai meddyg, ar 27 Chwefror, wedi bod yn barod i siarad ag ef. I ychwanegu at hyn, pan ddaeth y meddyg allan, ni allent ddweud pryd oedd ei feddyginiaeth wedi'i hadolygu ddiwethaf. Fe wnaeth y meddyg fynd â thabledi dŵr ganddo, gan na ddylai fod wedi bod yn eu cymryd, ond roedd wedi bod yn gwneud hynny ers blynyddoedd.'
Dyma sy'n digwydd. Nid bai'r Gweinidog yw hyn. Mae yna broblemau gweinyddol o fewn y gwasanaeth iechyd. Mae'r syniad y bydd creu sefydliadau mwy yn gwella'r sefyllfa, mae'n anodd credu bod pobl yn dal i ddweud hynny, gyda'r holl brofiad rydym wedi'i gael yn dangos nad yw'r sefydliadau mwy hyn yn gweithio. Ond byddwn yn dal ati i greu rhai mwy, oherwydd fe fyddant yn gweithio yn y pen draw.
Yn olaf, rwy'n credu bod angen inni gael sefydliadau iechyd o'r maint cywir a chefnogi'r Gweinidog, sydd, yn fy marn i, yn gwneud gwaith da iawn. Gofynnaf i'r Ceidwadwyr dynnu'r cynnig hwn yn ôl. Ni fydd yn cyflawni unrhyw beth, ac rydym yn gweithio gyda'r Gweinidog iechyd, sy'n ceisio gweithio gyda ni.

Russell George AC: Wrth gwrs, mae Gweinidog iechyd Llywodraeth Cymru yn gyfrifol am ddwyn byrddau iechyd i gyfrif, ac mae'n rhaid iddi ddatgan ei barn, fel y mae hi wedi'i wneud—[Torri ar draws.] ac mae hi'n gwneud hynny, rwy'n cytuno, Jenny; mae'n gwneud ei barn yn hysbys—pan nad oes ganddi hyder ynddynt. Ac yn yr un modd, i'r rhai ohonom yn y Siambr hon nad ydym yn y Llywodraeth, ein gwaith ni yw dwyn y Llywodraeth i gyfrif a lleisio ein pryderon pan nad oes gennym hyder mewn penderfyniadau sy'n cael eu gwneud gan Weinidogion.
Ni ellir gwadu bod y pandemig wedi ail-addasu’rhyn y gallwn ei ddisgwyl gan y GIG, ond nid yw'n gyd-ddigwyddiad nac yn ffaith y gellir ei hanwybyddu—ac mae'n ffaith—fod Cymru ymhell y tu ôl i Loegr a'r Alban gyda'r adferiad mewn amseroedd aros—[Torri ar draws.] Mae'n wir; gallaf glywed rhywun yn sibrwd 'Nid yw'n wir' y tu ôl i mi. Mae hyn hefyd yng nghyd-destun y ffaith bod Cymru wedi mynd i mewn i'r pandemig mewn cyflwr llawer gwaeth na gwledydd eraill y DU.
Nawr, rydym yn aros am ffigurau yfory ar gyfer mis Ionawr, ac rwyf am gymharu Cymru a Lloegr i ddangos i ba raddau y mae cleifion yng Nghymru yn cael cam. Rwy'n gwneud hynny—[Torri ar draws.] Wrth gwrs, Jenny.

Jenny Rathbone AC: Nid yw Caerdydd a'r Fro wedi gorfod canslo un llawdriniaeth drwy gydol y gaeaf hwn, er gwaetha'r streiciau, er gwaetha'r ffaith bod COVID yn parhau, ac nid wyf yn deall sut y gallwch ddweud felly fod hwn yn fwrdd iechyd sy'n tangyflawni. Mae'n llawer gwell na llawer o'r sefydliadau rydych—[Anghlywadwy.]

Russell George AC: Wel, efallai y dylid archwilio'r ystadegyn y cyfeiriwch chi ato, Jenny; efallai y gall bwrdd iechyd Betsi Cadwaladr ddysgu o ardaloedd yn y bwrdd iechyd penodol hwnnw.
Ond rwy'n credu mai'r hyn rwyf am ei ddangos i chi—rwyf am godi rhai ystadegau rhwng Cymru a Lloegr, ac rwy'n gwneud hynny yng nghyd-destun y ffaith bod yna rwystredigaeth fawr ymhlith cleifion ar hyd a lled Cymru—mae hynny'n wir ledled y DU. Mae anawsterau yn y gwasanaeth iechyd hwn ledled y DU, ond maent yn fwy cyffredinyng Nghymru, ac mae cleifion ledled Cymru yn teimlo'n rhwystredig ac yn ofidus. Rydym yn clywed—rwy'n ei weld yn fy mlwch post. Ond mae Aelodau yn y Siambr hon yn teimlo'n rhwystredig hefyd, oherwydd rydym yn mynd yn rhwystredig pan fydd ein hetholwyr yn lleisio pryderon wrthym am y byrddau iechyd yn eu hardaloedd—[Torri ar draws.] Wel, gadewch imi—. Iawn, Jenny, rwy'n fodlon derbyn ymyriad arall.

Jenny Rathbone AC: Felly, beth fyddech chi'n ei wneud yn wahanol? Oherwydd chi yw'r wrthblaid swyddogol i fod. Beth fyddech chi'n ei wneud yn wahanol?

Russell George AC: Diolch, Jenny. Byddaf yn dod at hynny yn fy nghyfraniad. Byddaf yn dod at hynny yn fy nghyfraniad.
Felly, gadewch inni gael golwg ar rai o'r ystadegau: mae 24 y cant o boblogaeth Cymru ar restr aros y GIG, ddwywaith y gyfran yn Lloegr. Mae un o bob pump o'r cleifion hynny'n aros dros flwyddyn am driniaeth, o'i gymharu ag un o bob 18 yn Lloegr. Mae dros 45,000 o gleifion yng Nghymru yn aros dros ddwy flynedd; yn Lloegr a'r Alban, mae'r rhain wedi cael eu dileu i bob pwrpas. Wedyn, mae gennych amseroedd aros adrannau damweiniau ac achosion brys, ac mae wedi bod yn gyfnod hir iawn ers i Gymru weld canran uwch o gleifion o fewn y targed pedair awr na Lloegr. Ac wrth gwrs, nid yw targed Cymru i sicrhau bod 95 y cant o dderbyniadau yn cael eu gweld o fewn pedair awr erioed wedi'i gyrraedd ers i'r targed hwnnw gael ei osod 13 mlynedd yn ôl.
Ac amseroedd ambiwlans—ac i fod yn deg, nid yw'n ddrwg i gyd. Dywedwyd bod cyfartaledd galwadau coch Cymru ym mis Ionawr 19 eiliad yn gynt na'r alwad categori 9 ar gyfartaledd yn Lloegr. Ond roedd galwadau oren yn cymryd dros 20 munud yn hwy i gyrraedd claf yng Nghymru na chategori 2 yn Lloegr—mae categori 2, wrth gwrs, yn cynnwys strôc. Ac mae hyn, rwy'n credu, yn dweud cyfrolau am y diffyg hyder sydd gennym yn Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â'r problemau, oherwydd mae yna bobl yn y Deyrnas Unedig sy'n profi lefel israddol o ofal iechyd oherwydd eu bod yn byw yng Nghymru, yn hytrach na Lloegr neu'r Alban, ac mae hynny'n anghywir. Mae'n wrthwyneb i'r hyn yr oedd datganoli i fod i'w gyflawni. Roeddem i fod yn well ein byd, ond rydym yn waeth ein byd, ac rwyf wedi colli cyfrif sawl gwaith y darllenais y geiriau 'gwaethaf erioed'. Gwrandewais ar gyfraniad Mike Hedges—rwy'n cytuno â llawer o'r hyn a ddywedodd Mike, nid yn unig y ffaith i ni'n dau gael ein hethol yn 2011—ond rwy'n cytuno ag ef mai swydd y Gweinidog iechyd yw'r swydd anoddaf yn y Llywodraeth. Rwy'n cytuno â hynny, ac rwy'n credu, er tegwch—ni wnaeth Mike ddweud hyn; nid wyf yn cyfeirio at Mike nawr, ond—rwy'n credu y dylai rhagflaenydd y Gweinidog hefyd ysgwyddo rhywfaint o'r cyfrifoldeb am gyflwr ein gwasanaethau iechyd heddiw.
Ac i ateb pwynt Jenny, hyd yn oed pan fyddwn ni fel Ceidwadwyr Cymreig wedi cynnig ein datrysiadau—y cynllun mynediad at feddygon teulu, bwndel technoleg y GIG, hybiau llawfeddygol—ni chawsant eu derbyn, a hynny ar draul cleifion a staff ar draws ein gwlad, er bod hybiau llawfeddygol, yn enwedig, yn allweddol wrth fynd i'r afael â'r arosiadau hynny yn Lloegr.
Nawr, nid oeddwn eisiau'r ddadl hon heddiw, a phan agorodd Sam Rowlands y ddadl heddiw, clywais rai Aelodau'n gwatwar am ddagrau crocodeil. Nid wyf eisiau'r ddadl hon heddiw o gwbl. Nid wyf yn cael unrhyw fwynhad ohoni. Credwch fi, rwy'n edrych ymlaen at y diwrnod—[Torri ar draws.] Mae pobl yn sôn am 'gyllido Cymru'n briodol'. Mae Cymru'n cael £1.20 am bob £1 a gaiff ei gwario yn Lloegr. [Torri ar draws.] Iawn? Nawr, os—

Janet Finch-Saunders AC: A wnewch chi dderbyn ymyriad cyflym? Yn gyflym iawn.

Russell George AC: Ni chredaf y gallaf dderbyn rhagor. Ni chredaf y gallaf. A gaf fi dderbyn ymyriad?

Cewch.

Russell George AC: Iawn. Janet ac yna Alun.

Janet Finch-Saunders AC: Iawn, o'r gorau. Cefais wybod yr wythnos hon am wraig 82 oed a gafodd ddiagnosis o ganser y stumog, cam hwyr iawn, ym mis Rhagfyr—nid yw wedi clywed unrhyw beth, ac mae hi bellach bron yn ddiwedd mis Mawrth. A ydych o'r farn fod hynny’n gynnyrch bwrdd iechyd sy’n gweithredu’n dda? Rwyf wedi codi'r pryderon hyn dro ar ôl tro gyda chi, gyda'r Gweinidog, yma yn y lle hwn. Onid ydych yn cytuno â mi, pan ofynnir i ni beth y dylem fod yn ei wneud, y byddem yn gwario'r £1.20 cyfan, y byddem yn rhoi gofal cleifion uwchlaw gofalu am aelodau'r bwrdd gweithredol, oni fyddem, Russell?

Ie. Iawn. Er cydbwysedd, ie, un ymyriad arall.

Russell George AC: Russell, diolch—diolch am dderbyn yr ymyriad. Rwy'n eich cymryd ar eich gair, a dweud y gwir. Rwy'n derbyn nad oeddech yn dymuno cyflwyno'r cynnig hwn gerbron y Siambr heddiw. Ond mae'r pwynt ynghylch cyllid yn fater hollbwysig, ac rydych yn dyfynnu'r £1.20—ac nid wyf am ddadlau ynglŷn â hynny—ond fe wyddoch chi a minnau, a'r gyfrinach o amgylch y Siambr yw, y byddai fformiwla sy'n seiliedig ar anghenion yn darparu’r adnoddau sydd eu hangen ar Gymru i ddiwallu anghenion y bobl. Byddwn yn barod i weithio gyda chi i gyflawni hynny. A fyddech chi'n gweithio gyda mi?

Russell George AC: Byddwn, Alun. O ddifrif, byddwn. Gadewch inni wneud hynny. Gadewch inni gyfarfod yn nes ymlaen a thrafod hynny.
Rwyf am gloi fy nghyfraniad, Lywydd, drwy ddweud fy mod yn edrych ymlaen at y diwrnod y gallaf sefyll yma mewn dadl a siarad am lwyddiant ein GIG yng Nghymru a sut mae’n perfformio’n llawer gwell nag unrhyw wlad arall yn y DU. Edrychaf ymlaen yn fawr at y diwrnod hwnnw.

Rhun ap Iorwerth AC: Nid ar chwarae bach mae gofyn i Weinidog gamu lawr neu gael ei diswyddo, ond, ar ôl dwys ystyried, dyna wnes i a Phlaid Cymru rhyw dair wythnos yn ôl rŵan, achos ein bod ni'n grediniol bod yr amser wedi dod am ddechrau o'r newydd.

Rhun ap Iorwerth AC: Gallwn gyfeirio y prynhawn yma at gatalog o fethiannau yn y GIG o dan oruchwyliaeth y Llywodraeth hon, y Gweinidog presennol a’i rhagflaenwyr: yr amseroedd aros gwaethaf erioed; y methiant ystyfnig i wneud rhywbeth gwahanol pan fu'n amlwg nad oedd yr ymdrechion i dorri'r amseroedd aros hynny'n mynd i lwyddo, a hynny o bell ffordd; argyfwng amseroedd aros ambiwlans; prinder staff; agweddau tuag at bobl sy'n gweithredu'n ddiwydiannol; llanast y gwasanaeth deintyddol, a drafodwyd yn y Senedd eto yr wythnos diwethaf. Ond y ffordd y gwnaeth y Gweinidog ymdrin â mater Betsi Cadwaladr ddiwedd y mis diwethaf oedd ei diwedd hi i ni ar y meinciau hyn, a dyna a wnaeth inni alw arni i ystyried ei swydd neu i’r Prif Weinidog ei diswyddo, galwadau na chafodd eu gwneud ar chwarae bach. Yn y cyd-destun hwnnw, ac er ei bod ychydig wythnosau yn ddiweddarach bellach, byddwn yn cefnogi’r cynnig hwn yma heddiw.
Ond yr hyn sydd bwysicaf i mi y prynhawn yma yw'r cyfle i bwysleisio'r hyn sydd yn y fantol yma, yr hyn rydym yn ymladd amdano mewn perthynas â dyfodol y GIG. Joyce Watson.

Joyce Watson AC: Diolch am dderbyn ymyriad. Rwyf braidd yn ddryslyd ynghylch yr hyn rydych yn gobeithio'i gyflawni yma, felly efallai y gallwch ei egluro. A allech egluro i mi sut y credwch y bydd y gwasanaethau iechyd yn y gogledd yn cael eu gwella dros nos drwy gael gwared ar y Gweinidog iechyd? Nid ydych yn egluro hynny. Neu ai brygowthan gwleidyddol yn unig yw hyn?

Rhun ap Iorwerth AC: Ni fydd y Gweinidog yn cael ei diswyddo heddiw gan y bydd Llafur yn ennill y bleidlais hon. Yr hyn rwyf wedi’i ddweud yw fy mod i heddiw yn gweld pwysigrwydd cael y cyfle i bwysleisio’r hyn rydym yn ymladd drosto. Ac i mi, mae'n ymwneud ag atebolrwydd. A byddwn yn gobeithio y byddai’r Llywodraeth a’r rheini ar y meinciau Llafur yn croesawu’r cyfle i ddangos eu bod am fod yn atebol. Mae angen inni wybod bod gennym Lywodraeth, fod gennym Weinidogion, sy’n atebol ac sy’n dymuno bod yn atebol. Mae gwasanaethu mewn Llywodraeth yn anrhydedd. Mae'n gyfrifoldeb enfawr hefyd, a heb os, mae'n swydd anodd. Ond ni ellir osgoi cyfrifoldeb am ei bod yn swydd anodd, ac mae cyfaddef pan fyddwch yn gwneud pethau'n anghywir yn rhan bwysig o'r broses o geisio atebolrwydd.
Nawr, nodaf fod ymateb Llafur i’r bleidlais y prynhawn yma wedi'i ddyfynnu ar wefan newyddion y BBC heddiw: dywedodd Llafur Cymru fod Ms Morgan yn gwneud gwaith gwych. Nawr, gwn mai dim ond gwleidyddiaeth yw hynny, a dyna'r perygl pan fydd cynnig o ddiffyg hyder fel hwn yn cael ei gyflwyno, neu'n wir, pan gafwyd galwad braidd yn ddidaro gan Aelod Ceidwadol arall ddoe am ddiswyddo Gweinidog arall: rydym yn encilio i'n ffosydd gwleidyddol. Ond mae'n rhaid inni geisio codi ohonynt rywsut. Felly, pam y dywedais—[Torri ar draws.] Felly, pam y dywedais rai wythnosau yn ôl fod angen dechrau newydd ym maes iechyd? Dyma fy nghyfle i egluro.
Rwy’n mynd i droi at eiriau cyn-gadeirydd Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, Mark Polin, sy'n ysgrifennu yn y Daily Post heddiw. Dywedais fy mod am bwysleisio'r hyn sydd yn y fantol, a chredaf ei fod yn gwneud hynny'n anhygoel o rymus heddiw. 'Yn ôl unrhyw fesur', meddai,
'mae cleifion ledled Cymru, ac yn enwedig yn y gogledd, yn cael eu peryglu gan system GIG sy'n ddiffygiol dros ben, ac sydd, gellir dadlau, wedi torri.'
Ac ar fater allweddol atebolrwydd, cyfeiria’n benodol at y datganiad yn y Senedd gan y Gweinidog iechyd ar 28 Chwefror, ac mae'n dweud,
'cymerodd y Gweinidog Iechyd ran yn yr hyn na ellir ond ei ddisgrifio fel ymarfer i geisio ymbellhau ei hun, ei llywodraeth a'i swyddogion oddi wrth unrhyw gyfrifoldeb am unrhyw beth i'w wneud â gwella gofal iechyd ledled Cymru, yn ôl pob tebyg, ac yn enwedig yma yn y gogledd.'
A dyma sydd wrth wraidd y mater. Cofiwch eiriau'r Gweinidog ei hun yn y cyfweliad gyda'r BBC am fwrdd Betsi Cadwaladr: 'Nid fy ngwaith i yw cael gafael ar y sefyllfa.' Mae Mark Polin yn mynd rhagddo:
'Mae angen i'r llywodraeth a'r gweinidog iechyd hefyd roi'r gorau i feio eraill am fethiannau a dechrau derbyn ac arddangos cyfrifoldeb yn hytrach nag esgusodion.'
Geiriau damniol, ond rhai sy’n adleisio sylwadau rwyf fi ac eraill wedi’u gwneud yn y Siambr hon droeon, gan fod patrwm yma. Mae hon yn Weinidog ac mae hon yn Llywodraeth sydd efallai'n credu bod ganddynt weledigaeth ar gyfer dyfodol y GIG yng Nghymru, ond os felly, mae bellach yn weledigaeth anobeithiol o aneglur, wedi’i phylu gan y gwaith diddiwedd o orfod ymdrin ag un broblem ar ôl y llall, ac yn amddifad o syniadau newydd i'w gwireddu. Iawn.

Rhianon Passmore AC: Diolch am dderbyn yr ymyriad. Sut y byddech yn ymateb i'r sylw hwn gennyf fi—nad ydych, drwy wneud hyn heddiw a chefnogi'r cynnig hwn, yn chwarae dwy ochr y ffens yma? Ar y naill law, rydych yn llwyr gydnabod yr anawsterau o ran y diffyg buddsoddiad yng Nghymru, amhosibilrwydd yr hyn y ceisir ei wneud yma yn eich barn chi, ond nawr, heddiw, rydych yn cefnogi agenda sy’n bersonol ac yn wleidyddol.

Rhun ap Iorwerth AC: Rwyf am sôn am un gair: 'amhosibilrwydd'. Ni chredaf ei bod yn amhosibl i ni yng Nghymru redeg gwasanaethau cyhoeddus yn well nag y gwnawn ar hyn o bryd. Ni chredaf ei bod yn amhosibl inni lunio gweledigaeth a chyflawni’r weledigaeth honno mewn ffordd sy’n darparu gofal iechyd gwell na'r hyn sy'n cael ei ddarparu yma yng Nghymru heddiw, er gwaethaf holl ymdrechion ein gweithwyr iechyd a gofal. Felly, mae angen inni weld y syniadau a'r grym y tu ôl iddynt er mwyn ei gwireddu—o ran bwrdd Betsi Cadwaladr, y syniad fod angen Gweinidog dewr arnom i wthio i gael gwared ar y strwythur iechyd presennol, dechrau eto. Rydym yn glir ynglŷn â hynny, ac rydym yn ddiolchgar i Mike Hedges am ei gefnogaeth i hynny heddiw. Ond mewn cymaint o ffyrdd, mae penderfyniadau gwael wedi'u gwneud. Yn syml, mae angen rhai gwell arnom. Fel y dywedaf, mae’n rhaid mai cymryd cyfrifoldeb am y pethau nad ydynt wedi mynd yn dda o dan oruchwyliaeth y Llywodraeth hon yw’r cam cyntaf i drawsnewid pethau.
Yn olaf, Lywydd, dywed Mark Polin:
'Rydym wedi hen fynd heibio i'r pwynt lle mae gan gleifion a'u teuluoedd hawl i ddisgwyl i ymchwiliad cyhoeddus neu ryw adolygiad annibynnol sylfaenol arall gael ei gynnal.'
Wfftiodd y Gweinidog iechyd fy ngalwadau am ymchwiliad, ac unwaith eto, y casgliad y daw llawer iddo yw bod y Llywodraeth hon yn gwneud popeth yn ei gallu i osgoi craffu. Mae’n rhaid i hynny newid.

Natasha Asghar AS: Dylai'r ddadl hon nodi diwedd cyfnod. Rydym wedi cael nifer o ddadleuon dros y blynyddoedd am berfformiad gwael gan Lywodraeth Cymru ar y GIG. Ni chredaf mai dyma'r tro cyntaf, ac mae'n ddrwg gennyf ddweud nad dyma'r olaf, yn sicr. Ers degawdau—ie, degawdau—mae'r Llywodraeth Lafur wedi bod yn gyfrifol am y GIG, ac mae wedi bod yn dirywio'n raddol ers hynny.
Rwyf am fod yn onest gyda’r Gweinidog iechyd: mae hi wedi ymgymryd â briff a ddinistriwyd yn llwyr gan Weinidog yr economi bellach, a fu'n llywyddu dros bump o’r saith bwrdd iechyd pan oeddent yn destun mesurau arbennig ac ymyrraeth wedi’i thargedu, a dynnodd fwrdd Betsi Cadwaladr allan o fesurau arbennig yn rhy gynnar er mwyn sgorio pwyntiau gwleidyddol cyn etholiadau 2021, a welodd chwarter y marwolaethau COVID yn digwydd o ganlyniad i drosglwyddiad rhwng wardiau, ac a agorodd ysbyty'r Faenor yn rhy gynnar, gan ei adael yn boenus o brin o staff.
Cymerodd ef yr awenau gan y Prif Weinidog bellach, a oedd yn y swydd pan roddwyd Betsi Cadwaladr mewn mesurau arbennig am y tro cyntaf yn 2015, ar ôl canlyniadau brawychus gofal iechyd meddwl gwael yn uned Tawel Fan. Yn anffodus, mae’r sefyllfa’n dal i fodoli mewn byrddau iechyd eraill, megis bwrdd Cwm Taf, a feirniadwyd yn ddiweddar gan Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru am ryddhau cleifion iechyd meddwl heb hyd yn oed drafferthu cysylltu â’r tîm iechyd meddwl cymunedol lleol.
Weinidog, rwy'n cydymdeimlo'n fawr â chi. Nid ydych wedi gallu mynd i’r afael â rhestrau aros cynyddol dros y ddwy flynedd ddiwethaf ac rydych wedi methu cyrraedd eich targedau. Gallaf weld y panig yn gafael ynoch, Weinidog. Rydych yn poeni, yn gwbl briodol, am restrau aros ystyfnig sy'n gwrthod lleihau'n sylweddol, yn wahanol i Loegr. Yn fy etholaeth i yn ne-ddwyrain Cymru, rydym yn edrych ar bron i 5,000 o lwybrau gofal i gleifion yn aros dros ddwy flynedd am driniaeth ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan. Yng Nghwm Taf, mae’r nifer hwn yn dyblu i dros 10,000. Cleifion yw'r rhain sy'n aros mewn poen, mewn trallod a rhwystredigaeth am dros 105 wythnos, 735 diwrnod, 17,520 o oriau. Ac nid yn unig yr amseroedd rhwng atgyfeirio a thriniaeth sydd allan o reolaeth. Ychydig dros hanner—56 y cant—y cleifion yn adran damweiniau ac achosion brys ysbyty'r Faenor a welwyd o fewn pedair awr. Mae un o bob pump o gleifion yr ysbyty yn aros dros 12 awr i gael eu gweld. Ym mis Tachwedd 2022, datganodd Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru fod taer angen gwella’r adran ddamweiniau ac achosion brys yn ysbyty'r Faenor. Mae hyn er mai dim ond dwy flwydd oed oedd yr ysbyty ar y pryd. A yw hyn yn dderbyniol mewn ysbyty blaenllaw?
Mae gennyf etholwr sydd wedi datgelu'r problemau gydag ad-drefnu gwasanaethau damweiniau ac achosion brys eich Llywodraeth yn Aneurin Bevan, gan ddibynnu ar un ysbyty yn unig, a leolir ymhell o bobman, i leddfu'r straen ar wasanaethau iechyd yn ne-ddwyrain Cymru. Rhoesant wybod i mi fod angen i’w partner fynd i’r ysbyty, a chan nad oedd ambiwlansys ar gael, er gwaethaf yr argyfwng, fe wnaethant yrru i ysbyty'r Faenor. Ar ôl cyrraedd, gwelsant fod yr ystafell aros yn orlawn, gyda pherthnasau'n gorfod aros y tu allan. Yn ystod eu harhosiad hir, gwelsant gleifion yn cael trwythau ym mhob twll a chornel sbâr a dywedwyd wrthynt na ellid rhyddhau eu partner oherwydd prinder gwelyau mewn ysbytai eraill. Ai dyma yw gofal gydag urddas? Ai dyma yw GIG sy’n addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain? Nid wyf yn credu hynny.
Weinidog, rydym wedi rhoi mantais yr amheuaeth i chi ers dwy flynedd, ac ydw, rwy'n credu'n wirioneddol eich bod wedi etifeddu portffolio gwirioneddol wael gan eich rhagflaenwyr, sef Mr Gething a Mr Drakeford. Ond rydych wedi cymryd cymaint o amser i wneud unrhyw benderfyniad: er enghraifft, fe wnaethoch chi fygwth bwrdd Betsi Cadwaladr â mesurau arbennig ym mis Chwefror 2022 pe bai'n parhau i fethu, a beth ddigwyddodd? Gwelsoch wasanaethau'n dirywio, ac ni wnaethoch unrhyw beth, hyd yn oed ar ôl cyfres o adroddiadau gan Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru a ddangosai nad oedd y bwrdd yn ymdopi. Yng Nghwm Taf, mae pethau'n mynd o chwith—mae gennym wasanaethau iechyd meddwl mewn argyfwng ar ben yr ymdrechion i wella ar ôl sgandal y gwasanaethau mamolaeth; dim targed anhwylderau bwyta o hyd; diffyg gwasanaethau cymorth profedigaeth o hyd a dim cymorth i oedolion sydd wedi cael diagnosis o ADHD o hyd. Efallai mai dim ond diferion yn y môr yw’r rhain i chi, Weinidog, a llawer o bobl eraill, ond rydym yn gweld drwy’r geiriau cynnes o gefnogaeth a'r diffyg gweithredu, ac felly hefyd y meddygon a'r nyrsys sydd o dan bwysau, a chleifion hefyd. Mae hyn yn digwydd ledled Cymru ac nid yw’n ddigon da, Weinidog. Digon yw digon.

Vikki Howells AC: Wel, mae’r cynnig ger ein bron heddiw, yn fy marn i, yn gwbl ddiangen, ac mae’n rhaid imi ddweud, yn ymyrraeth ddialgar. Arwydd arall eto o wrthblaid nad oes diddordeb ganddi mewn unrhyw beth, yn anffodus, ond bachu pennawd hawdd. Yn y broses, yr hyn a wnânt mewn gwirionedd yw gwneud cam â'n gwasanaethau cyhoeddus a'r bobl sy'n dibynnu arnynt oherwydd eu methiant i ymgysylltu â'r heriau gwirioneddol y gwyddom ein bod yn eu hwynebu. Er enghraifft, gwyddom fod ein poblogaeth yn hŷn yng Nghymru; gwyddom fod ein hetifeddiaeth ddiwydiannol yn dod â gwaddol o salwch ac afiechyd yn ei sgil. Gwyddom fod ymateb i bandemig y coronafeirws a 13 mlynedd o bolisïau aflwyddiannus gan Lywodraeth y DU, sydd wedi cynyddu tlodi ac wedi cynyddu anghydraddoldebau iechyd, wedi rhoi pwysau digynsail yn sgil hynny ar ein GIG yng Nghymru.
Gwyddom fod hyn yn arwain at bobl yn gorfod aros am gyfnod hirach i gael triniaeth nag y mae unrhyw un ohonom yn gyfforddus ag ef. Ond gwyddom hefyd fod y Gweinidog iechyd a Llywodraeth Cymru, gan weithio gyda’r cyrff sy’n gyfrifol am ddarparu gofal iechyd, yn gwneud popeth a allant i leihau amseroedd aros. Gwyddom fod hyn yn dwyn ffrwyth: mae rhestrau aros yng Nghymru wedi lleihau am yr ail fis yn olynol.
Mae ymyriadau uchelgeisiol newydd wedi'u cynllunio i annog y cynnydd hwn ymhellach, megis y ganolfan diagnosteg a thriniaeth newydd a gyhoeddwyd gan y Gweinidog y mis diwethaf. Wedi'i hariannu gan Lywodraeth Cymru, a'i datblygu gan dri bwrdd iechyd yn gweithio ar y cyd ac wedi'i lleoli yn Llantrisant yn Rhondda Cynon Taf, gyda dull sy'n canolbwyntio ar gynnwys clinigwyr a chleifion, mae gan y ganolfan honno gapasiti i ddarparu gwasanaethau arloesol i filoedd o gleifion bob blwyddyn, a gallai hyn nid yn unig leihau, ond mewn gwirionedd gallai ddileu ôl-groniadau i gael mynediad at driniaeth i bobl yng Nghwm Cynon ac ardaloedd cyfagos. Ac os yw'n llwyddo i wneud hynny, mae'n fodel y gellir ei gyflwyno ledled Cymru.
Roeddwn yn ddigon ffodus i ymweld â phrosiect arall yn fy etholaeth ar ddechrau’r flwyddyn i weld menter arloesol arall yn cael ei rhoi ar waith gan y Gweinidog. Ymwelais â Gwynns Opticians yn Aberdâr i gael gwybod am newidiadau i'r gwasanaethau y maent yn eu darparu. Mae optegwyr lleol yn cael eu hyfforddi i ddod yn bresgripsiynwyr annibynnol, sy’n gallu gwneud diagnosis a thrin cyflyrau difrifol iawn, fel glawcoma a dirywiad macwlaidd, ac mae hyn yn dileu’r angen i gleifion gael eu hychwanegu at restrau aros ysbytai ac yn hytrach, yn caniatáu triniaeth mewn lleoliad lleol. Mae’r diwygiad hwn i’r GIG, sy'n lleddfu’r pwysau ar wasanaethau, yn grymuso ymarferwyr ac yn sicrhau bod cleifion yn gallu cael mynediad at ofal cyflym, diogel ac arbenigol yn flaenoriaeth i’r Gweinidog iechyd, yn ogystal â chydnabod gwerth y gweithwyr proffesiynol sy’n gyfrifol am ddarparu’r gwasanaethau hyn.
Rwy'n falch fod gennym nifer gyfrannol fwy o feddygon a nyrsys yng Nghymru nag sydd ganddynt yn Lloegr; ein bod yn hyfforddi mwy o feddygon a nyrsys; ein bod yn talu’r cyflog byw gwirioneddol i holl weithwyr y GIG. A rhag inni anghofio, mae’r Gweinidog iechyd hefyd yn gyfrifol am wasanaethau cymdeithasol. Gyda’i thîm, mae’r Gweinidog wedi cyflawni ein haddewid maniffesto ar gyfer etholiad y Senedd yn 2021 i dalu’r cyflog byw gwirioneddol i bob gweithiwr gofal yng Nghymru. Ac mae hwn yn gyflawniad aruthrol, yn newid yn sylweddol ein canfyddiad o'r hyn sy'n rôl hanfodol gyda'n poblogaeth sy'n heneiddio, a sicrhau bod gwaith gofal cymdeithasol a gweithwyr gofal cymdeithasol yn cael y cyflog teg y dylent allu ei ddisgwyl. Felly, ar ran fy etholwyr sy'n gweithio ym maes gofal cymdeithasol, ar ran pob un o'r menywod yng Nghymru sy'n gweithio ym maes gofal cymdeithasol, ac ar ran fy etholwyr sy'n dibynnu ar ofal cymdeithasol, hoffwn ddweud, 'Diolch, Weinidog.'
Am weddill fy amser, hoffwn newid ffocws a chynnig persbectif amgen. Mae ein Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi bod yn ei swydd ers etholiad mis Mai 2021. Yn y cyfnod hwnnw, mewn cyferbyniad, mae pedwar unigolyn gwahanol wedi bod yn Ysgrifenyddion iechyd yng Nghabinet y DU.
Yn gyntaf, wrth gwrs, roedd Matt Hancock, a ymddiswyddodd am iddo anwybyddu'n drahaus y rheoliadau coronafeirws yr oedd yn gyfrifol amdanynt; llywyddu dros gyfundrefn a roddodd biliynau i'w ffrindiau mewn contractau cyfarpar diogelu personol amheus; cyfnewid gwasanaeth cyhoeddus am gyfle i fod yn seren teledu realiti; ac ennill drwg-enwogrwydd pellach drwy ei negeseuon WhatsApp cywilyddus a ddatgelwyd yn answyddogol. Yna, mae gennym Sajid Javid. Mae'n debyg mai'r peth gorau a wnaeth fel Ysgrifennydd iechyd oedd cyfrannu at gael gwared ar Boris Johnson—cael gwared ar Boris Johnson am anwybyddu'n drahaus y rheoliadau coronafeirws yr oedd yn gyfrifol amdanynt. Yna, cawsom Therese Coffey, a'i chyfraniad hi oedd nodi ar goedd ei hymrwymiad i rannu meddyginiaeth bresgripsiwn yn anghyfreithlon. A bellach, mae gennym Stephen Barclay, a ddisgrifir mewn cyfnodolyn gwasanaeth iechyd fel:
'Hunllef wirioneddol, dialgar, haerllug, bwli, gelyniaethus i'r GIG a'i holl waith, micro-reolwr ar y pethau anghywir'.
Dyna sydd gan yr wrthblaid hon i’w gynnig. Dyna pam na fydd pobl Cymru byth yn ymddiried ynddynt i redeg y GIG, a dyna pam y byddaf yn pleidleisio yn erbyn y cynnig hwn heddiw.

Samuel Kurtz MS: Yn debyg iawn i Russell George a Sam Rowlands, nid yw hon yn ddadl sy'n rhoi pleser mawr imi gymryd rhan ynddi, ac mae’n un rwyf wedi bod yn ymrafael â hi'n fewnol drwy'r dydd. [Torri ar draws.]

Samuel Kurtz MS: Dydw i ddim yn mynd i eistedd i lawr, fel dywedodd y Dirprwy Weinidog. Dydw i ddim yn mynd i eistedd i lawr achos mae'n rhaid imi gyfrannu ar ran y constituents sydd gen i yng Ngorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro.

Samuel Kurtz MS: Fel y mae rhai o fy nghyd-Aelodau wedi nodi, Lywydd, mae mater mynediad da, dibynadwy a diogel at ofal iechyd yn parhau i fod yn un o’r pynciau diffiniol yn yr ohebiaeth yn fy mewnflwch gan etholwyr Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro. Felly, gyda’r fraint aruthrol o gynrychioli’r bobl hynny, teimlwn fod angen imi gyfrannu heddiw.
Hoffwn ganolbwyntio fy nghyfraniad ar ofal iechyd yng ngorllewin Cymru, ac yn benodol ar ddau fater: lefel y gwasanaeth a dderbynnir yn ein hysbytai a’r brwydrau sy’n wynebu dyfodol deintyddiaeth y GIG. Yr hyn a glwyfodd i'r byw ddiwedd yr wythnos diwethaf oedd adroddiad Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru ar lefel y gwasanaeth a gynigir gan yr adran ddamweiniau ac achosion brys yn ysbyty Glangwili.
Canfu'r adroddiad, er gwaethaf ymdrechion y staff, fod y corff annibynnol wedi dweud nad oedd cleifion bob amser yn cael gofal diogel yn gyson. Aeth ymlaen i ddweud bod cleifion yn wynebu arosiadau hir yn yr uned frys oherwydd problemau gyda llif cleifion drwy'r ysbyty. Ac yn fwyaf pryderus yn fy marn i, dywedodd fod tystiolaeth o orlenwi a diffyg cyfleusterau ymolchi a thoiledau. Gwelodd yr arolygwyr gleifion yn cysgu ar gadeiriau neu ar lawr.
Pa fath o wasanaeth iechyd sy'n cael ei ddarparu os mai dyna gasgliad yr arolygiaeth? Pwysleisiaf nad ein staff gofal iechyd gweithgar sydd ar fai am unrhyw un o'r canfyddiadau hyn. Mae’r cyfrifoldeb yn y pen draw gyda Llywodraeth Cymru a’i Gweinidog iechyd.

Rhianon Passmore AC: A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Samuel Kurtz MS: Yn sicr, fe wnaf dderbyn ymyriad.

Rhianon Passmore AC: Diolch yn fawr. O gofio’r heriau eithafol y mae gwasanaethau’r GIG yn eu hwynebu ar draws y Deyrnas Unedig gyfan, pam nad oedd cyllideb y gwanwyn yn cynnwys unrhyw gyllid ychwanegol ar gyfer y GIG?

Samuel Kurtz MS: Rwy’n ddiolchgar i’r Aelod am ymyrryd. Gallaf ddychmygu bod cyllideb yr hydref wedi rhyddhau cyllid ychwanegol ar gyfer addysg a’r gwasanaeth iechyd, gan y Canghellor Jeremy Hunt, fis Hydref diwethaf. Ond rydym yma i drafod gwasanaethau iechyd yma yng Nghymru. Cawn ein hethol gan y bobl yma yng Nghymru i eistedd yn Senedd Cymru.
Siaradais yn ddiweddar—[Torri ar draws.] Wel, rwy’n fwy na pharod i ymuno â’r cyfarfod hwnnw y byddwch chi a Russell George yn ei gael, Alun Davies.
Os caf symud ymlaen, siaradais yn ddiweddar â deintydd sy’n aelod o bwyllgor deintyddol lleol Dyfed-Powys. Dywedodd wrthyf fod deintyddion y GIG yn wynebu cosbau ariannol mawr os ydynt yn methu cyrraedd targedau diwygio contractau nad oes tystiolaeth ar eu cyfer ac nad oes modd eu cyflawni, ac fe'i disgrifiodd fel ymyl y dibyn ar ddeintyddiaeth y GIG yng Nghymru. Mae dyfyniad pellach gan bwyllgor deintyddol lleol Dyfed-Powys yn nodi: ‘A dweud y gwir, sylwadau Eluned Morgan ym mis Ionawr, a oedd yn dangos diffyg dealltwriaeth llwyr o’r sefyllfa, a’i hamharodrwydd i wrando, oedd ei diwedd hi i lawer o fy nghydweithwyr, a fydd nawr yn pleidleisio â'u traed ac yn mynd i ymarfer yn y sector preifat yn unig.'
Lywydd, rwyf am gloi fy nghyfraniad yn yr un modd ag y’i hagorais. Yn wleidyddol, mae Russell George yn Aelod rwy'n ei edmygu'n aruthrol. Yn wir, ef oedd yr Aelod cyntaf a ddaeth i fy swyddfa ar ôl imi gael fy ethol i ofyn am fy nghyngor ar rywbeth, gan roi cryn dipyn o gryfder i mi, ac rwy’n ddiolchgar iawn i Russell am hynny. Fel Cymro balch a Phrydeiniwr balch, ni fyddai unrhyw beth yn rhoi mwy o falchder i mi nag edrych dros Glawdd Offa a meddwl, 'Yma yng Nghymru, mae gennym y GIG gorau oll.' Yn anffodus, ar hyn o bryd, ni allaf ddweud y gallwn wneud hynny. Diolch, Lywydd.

Jane Dodds AS: Hoffwn ddechrau fy nghyfraniad gyda’r sylw hwn ar y ddadl: teimlaf fod hon yn ffordd wirioneddol wael o gyflawni gwleidyddiaeth. Mae'r lle hwn, yn fy marn i, yn llawer gwell na hynny. Nid wyf yn gweld sut y bydd treulio 60 munud, fel y byddwn yn ei wneud heddiw, ynghyd â'r amser y mae pob un ohonom wedi'i dreulio, y rhai ohonom sy'n siarad, i baratoi ar gyfer y ddadl hon, yn datrys unrhyw beth i staff y GIG a chleifion nad ydynt wedi cael y gofal sydd ei angen arnynt.
Rwyf fi, fel yr etholwyr sy’n ysgrifennu ataf, ac at lawer ohonoch chi wythnos ar ôl wythnos, rwy'n gwybod, yn awyddus i ganolbwyntio ar atebion a’r hyn a wnawn nesaf. Beth rydym yn ei wneud i fynd i’r afael ag amseroedd aros ambiwlansys? Beth rydym yn ei wneud i fynd i'r afael ag amseroedd aros hir mewn deintyddiaeth? A beth rydym yn ei wneud i recriwtio a chadw mwy o nyrsys a gweithwyr cymdeithasol? Nid wyf yn gweld sut y bydd cael gwared ar y Gweinidog yn gwneud unrhyw beth ynghylch y materion hynny mewn gwirionedd.
Rwyf wedi bod yn feirniadol, fel y gŵyr llawer ohonoch, o’r penderfyniad—[Torri ar draws.] Na, mae’n ddrwg gennyf. Nid wyf am dderbyn unrhyw ymyriadau, gadewch imi ddweud hynny'n glir. Rwyf wedi bod yn feirniadol, fel llawer o bobl eraill, rwy'n gwybod, o’r penderfyniadau a wnaed ynghylch bwrdd Betsi Cadwaladr. Ymddengys bod y Gweinidog wedi dewis agweddau technegol y gyfraith a pha awdurdod sydd ganddi ai peidio er mwyn ymyrryd ym mwrdd Betsi Cadwaladr, yn hytrach na chydnabod mai arni hi y mae staff a chleifion yn dibynnu i ysgogi gwelliannau. Roedd yn anghywir diswyddo aelodau annibynnol y bwrdd, gan yr ymddengys mai hwy oedd yr unig rai a oedd yn mynd ati i leisio pryderon. Mae angen cydnabod hyn, a'r anhrefn a achoswyd gan y penderfyniad hwnnw hefyd.
Rwyf wedi bod yn feirniadol o berfformiad gwael ar draws ein holl wasanaethau iechyd, boed yn blant a phobl ifanc yn aros misoedd am gymorth iechyd meddwl, pobl yn aros misoedd, a blynyddoedd weithiau, am driniaeth ddeintyddol, amseroedd ymateb ambiwlansys, targedau’n cael eu methu dro ar ôl tro. Rwyf hefyd wedi anghytuno â’r Gweinidog ac aelodau eraill y Cabinet sy’n gwadu bod ein gwasanaeth iechyd mewn argyfwng. Mae angen i bobl yn y gogledd weld newid sylfaenol o ran gwella gwasanaethau iechyd ym mwrdd Betsi Cadwaladr, ac mae angen i bob un ohonom weld a chlywed cydnabyddiaeth o raddfa’r argyfwng yn ein gwasanaeth iechyd ledled Cymru.
Un mater rwyf wedi’i godi dro ar ôl tro yw deintyddiaeth y GIG, a gwn fod rhai ohonoch wedi crybwyll hynny hefyd. Mae arnaf ofn fod y ffaith bod y Gweinidog wedi gwadu bodolaeth gwahanol haenau o fynediad at wasanaethau deintyddiaeth yn y datganiad yr wythnos diwethaf yn syfrdanol. Unwaith eto, nid yw hynny’n dangos i ni, na’r bobl a gynrychiolwn, fod y problemau gyda deintyddiaeth y GIG wedi'u deall yn iawn. Mae’r ffigurau’n glir: nid yw 93 y cant o bractisau deintyddol yn derbyn cleifion GIG newydd sy'n oedolion. Mewn arolwg diweddar o 250 o ddeintyddion stryd fawr, dywedodd mwy na thraean y byddent yn lleihau eu contractau GIG eleni. Roedd 90 y cant o ddeintyddion yn anghytuno â’r mesurau diwygio presennol, ac ni ellir anwybyddu'r rhwyg yn y berthynas rhwng deintyddion a Llywodraeth Cymru. Rwy’n parhau i fod yn bryderus iawn am yr agwedd tuag at y proffesiwn.
Ond unwaith eto, rwy'n dweud, 'A fydd newid y rhai sy'n eistedd wrth y bwrdd yn datrys y problemau ym maes deintyddiaeth, gyda rhestrau aros, diwygio contractau a buddsoddi?' Yn fy marn i, mae’r ddadl hon yn ymgais i fachu penawdau yn hytrach na datrys y problemau dan sylw, a chredaf ei bod yn anonest ac y bydd y cyhoedd yn gweld drwyddi. I gloi, nid wyf yn gwneud unrhyw gyfrinach o fy mhryderon sylweddol ynglŷn â'r GIG yng Nghymru, ond ni chredaf y bydd cael un Gweinidog ar ôl y llall wrth fwrdd y Cabinet yn cyflawni'r newidiadau systemig sydd eu hangen arnom.
Felly, beth y gallem fod wedi treulio’r 60 munud diwethaf yn ei drafod? Ymestyn lefelau staffio nyrsys i fwy o rannau o’n GIG, bwrw ymlaen â chynlluniau ar gyfer gwasanaeth gofal cenedlaethol, neu a ddylem ystyried cael gweithrediaeth y GIG yn annibynnol ar y Llywodraeth er mwyn sicrhau craffu ac atebolrwydd. Ni fyddaf yn cefnogi’r cynnig heddiw, ond hoffwn ddatgan yn glir nad wyf yn fodlon ar berfformiad y gwasanaeth iechyd. Byddaf yn parhau i sicrhau fy mod yn cyflwyno'r heriau hynny. Rwy'n gobeithio bod hwn yn gyfle i ni ailosod, ac i symud ymlaen i wneud yr hyn y mae pobl yn dymuno'i weld ac yn ei ddisgwyl gan y Senedd hon—i gyflawni gwleidyddiaeth mewn ffordd wahanol a gwell, a llunio syniadau i fynd i’r afael â’r heriau y mae pobl yn eu hwynebu. Diolch yn fawr iawn.

Gareth Davies AS: Fel arfer rwy'n dechrau fy nghyfraniadau i ddadleuon drwy ddweud, 'Mae'n bleser cymryd rhan yn y ddadl hon y prynhawn yma', ond heddiw, nid yw hynny'n wir, a chyda chalon drom y cefnogaf y cynnig hwn. Fe rannaf un neu ddau o resymau pam rwy'n dewis pleidleisio dros y cynnig hwn y prynhawn yma.
Roeddwn i'n gweithio yn Betsi Cadwaladr fy hun am 11 mlynedd ar y rheng flaen, a gwelais drosof fy hun rai o'r methiannau ar y rheng flaen o bersbectif mewnol. Dyna beth wnaeth fy nhemtio i fynd i fyd gwleidyddiaeth a sefyll etholiad dros Ddyffryn Clwyd, oherwydd fel y gwyddoch, mae Ysbyty Glan Clwyd yn yr etholaeth, ac ar ôl gweithio yno ac yng ngogledd Cymru ar hyd fy oes, roeddwn eisiau sefyll etholiad i wneud pethau'n well. Meddyliais, 'Wel, fe wnaf sefyll etholiad i'r Cynulliad', fel yr oedd ar y pryd, a'r Senedd nawr, oherwydd meddyliais, 'Yr hyn a wnaf yw mynd â fy sgiliau trosglwyddadwy a ddysgais yn fy swydd yn y GIG a'u trosglwyddo i'r bobl sy'n gwneud y penderfyniadau ym Mae Caerdydd.' Dyna rwyf wedi ceisio ei wneud hyd yma yn yr amser byr y bûm yma yn cynrychioli fy nghartref, sef Dyffryn Clwyd. Mae bob amser wedi bod yn gartref i mi. Mae pobl yn dweud mai etholaeth yn unig yw hi, ond mae'n fwy na hynny i mi oherwydd rwyf bob amser wedi byw yn y Rhyl, Prestatyn, Dinbych, a chefais fy ngeni yn Llanelwy, felly mae'n fwy na dim ond etholaeth i mi, ac rwy'n malio'n fawr am y materion sy'n effeithio ar fy mhobl.
Mae llawer o fy mewnflwch a phethau rwy'n ymdrin â hwy o ddydd i ddydd yn gwynion am berfformiad y bwrdd iechyd ac amseroedd aros Ysbyty Glan Clwyd, cleifion sydd efallai wedi marw oherwydd esgeulustod meddygol, a'r methiant i godi ysbyty cymunedol gogledd sir Ddinbych yn y Rhyl ar ôl 10 mlynedd o dorri addewidion. Ond mae hyn i gyd—[Torri ar draws.] Yn sicr.

Joyce Watson AC: Gan eich bod wedi gweithio yn yr ysbyty, mae'n rhaid eich bod wedi dod ar draws pobl yn dweud wrthych eu bod wedi'u hamddifadu o arian gan eich Llywodraeth, y Llywodraeth rydych chi'n ei chefnogi. Beth a ddywedoch chi wrth y bobl hynny pan oeddech chi'n dweud pam nad ydym ni wedi ariannu pethau? A wnaethoch chi ddweud wrthynt mai'r rheswm am hynny oedd mai eich Llywodraeth chi, y Llywodraeth rydych chi'n ei chefnogi, oedd ddim yn darparu digon o arian i ddiwallu eu hanghenion?

Gareth Davies AS: Nid wyf yn derbyn hynny, gan fod iechyd wedi ei ddatganoli i Gymru ers 25 mlynedd. Efallai eich bod wedi sylwi mai fi yw'r Ceidwadwr cyntaf erioed i gynrychioli Dyffryn Clwyd, ac rwy'n credu mai'r unig reswm am hynnyyw oherwydd i mi ddosbarthu taflenni etholiad ac ymgyrchu, a fy mhrif flaenoriaeth yn yr ymgyrch honno oedd fy mod i'n mynd i ddwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif am rai o'r methiannau yn Betsi Cadwaladr. Dyna rwyf wedi ceisio ei wneud hyd yma yn fy nghyfnod byr yn Siambr y Senedd hon. Rwy'n credu bod y rhan fwyaf o'r pethau a ddywedais yn y Siambr hyd yn hyn wrth y Gweinidog iechyd bob amser â thystiolaeth dda yn sail iddynt ac maent bob amser yn adlewyrchiad o'r hyn y mae etholwyr yn ei ddweud wrthyf yn ddyddiol. Rwy'n ceisio adlewyrchu hynny hyd eithaf fy ngallu a'r hyn a welais yn y cyfnod hwn yw bod y materion y ceisiais eu cyflwyno yma ar adegau wedi cael eu trin yn nawddoglyd ac wedi'u bychanu. Rwy'n derbyn eich bod chi'n Weinidog Llafur ac rwy'n aelod o feinciau cefn y Ceidwadwyr, ac rwy'n gwybod am y rhwystrau gwleidyddol naturiol sy'n deillio o hynny, ond cefais fy ethol ar yr addewidion hynny, a fy swydd i yn y Senedd hon yw cynrychioli fy etholwyr. Nid wyf yn credu bod y Gweinidog iechyd wedi fy helpu o gwbl yn y broses honno.
Ydw, rwyf wedi gadael i fy emosiynau ferwi drosodd un neu ddwy o weithiau yn y Senedd; rwy'n cyfaddef hynny'n llwyr. Ond yr unig reswm am hynny oedd oherwydd y rhwystredigaeth a'r angerdd sydd gennyf dros gynrychioli fy ardal enedigol. Nid wyf yn esgusodi'r math hwnnw o ymddygiad, ond mae'n gyfan gwbl ar y sail nad wyf yn teimlo bod yr hyn sy'n cael ei ddweud wrthyf gan etholwyr yn cael ei drin yn barchus gan y Gweinidog. Fe waethygodd hynny—dair neu bedair wythnos yn ôl rwy'n credu—pan gyhoeddwyd bod Betsi Cadwaladr i'w wneud yn destun mesurau arbennig eto. Codais ar fy nhraed a gofynnais gwestiwn a chwarddodd y Gweinidog iechyd ar fy mhen. Am ba reswm bynnag, fe chwarddoch chi ar fy mhen ac mae hynny'n annerbyniol. Mae'r ffaith bod Betsi Cadwaladr wedi cael cymaint o broblemau a bod y Gweinidog yn gweld hynny fel mater i chwerthin yn ei gylch—[Torri ar draws.]

Nid yw'n derbyn ymyriadau.

Gareth Davies AS: Nid oes gennyf amser. Rwyf am ddod i ben drwy ddweud nad wyf yn credu bod y Gweinidog wedi cymryd y rôl hon o ddifrif hyd yma. Rwy'n credu y gwnewch chi oroesi'r bleidlais, Weinidog, os yw fy nghyfrifiadau'n gywir, ond yr hyn rwy'n gobeithio amdano, fel rhywbeth bach cadarnhaol at hynny, yw y byddwch chi'n gweld hon fel neges fod angen ichi wella eich gêm, yn y bôn, a'n cymryd ni ar yr ochr hon i'r tŷ o ddifrif. Diolch yn fawr iawn.

Adam Price AC: Clywais un o'r Aelodau Llafur yn cyfeirio at y cynnig hwn i gael gwared ar Weinidog oherwydd methiannau i gyflawni fel un dialgar. Wel, os yw cael gwared ar Weinidog am resymau'n ymwneud â methiant i gyflawni'n ddialgar, sut fyddech chi'n disgrifio cael gwared ar fwrdd annibynnol cyfan? Ni fyddwn yn defnyddio'r gair 'dialgar' mewn gwirionedd, ond byddwn yn dweud ei fod yn peri gofid, ac rwy'n credu y dylai beri gofid i bob un ohonom. Ceir pryderon wrth wraidd yr hyn sydd wedi digwydd yma sy'n rhaid i ni, bawb ohonom gyda'n gilydd, yn Aelodau o'r Llywodraeth ac Aelodau'r gwrthbleidiau, fynd i'r afael â hwy.
Yn sicr, mae'n wir fod y Gweinidog a'r Llywodraeth, ar ôl derbyn adroddiad yr archwilydd cyffredinol—adroddiad damniol a sobreiddiol—wedi gorfod gwneud rhywbeth. Yn wir, rwy'n siŵr y byddem wedi beirniadu'r Gweinidog pe na baent wedi gweithredu. Yr hyn sy'n hynod ddryslyd a phroblematig yw ei fod yn ymateb sydd, er nad yw'n ymatal yn llwyr rhag beirniadu aelodau'r bwrdd annibynnol, yn pwyntio at y mwyafrif o'r methiannau fel rhai sydd ar ochr y tîm gweithredol, ond wedyn mae'r Gweinidog yn penderfynu eu gadael yn eu lle a diswyddo aelodaeth anweithredol gyfan y bwrdd. Mae'n ymddangos i mi ei bod yn groes i gyfiawnder naturiol i ddiswyddo'r bwrdd anweithredol yn ei gyfanrwydd pan mai'r aelodau hynny o'r bwrdd, fel y nododd Mark Polin yn ei ddatganiad heddiw, a gomisiynodd yr adolygiadau allanol mewn ystod o feysydd, fel wroleg, gwasanaethau fasgwlaidd, cyllid, a oedd wedi ategu'r hyn yr oeddent yn ei ddweud ac a brofodd mewn gwirionedd eu bod yn cael gwybodaeth anghywir. [Torri ar draws.] Ac eto—

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Adam Price AC: —hwy a gafodd eu diswyddo. Iawn, fe wnaf dderbyn ymyriad.

Jenny Rathbone AC: Roedd yna dwll yn eich dadl, sef nad oes gan y Gweinidog hawl i ddiswyddo aelodau'r bwrdd gweithredol. Dyna'r broblem. Gwaith y bwrdd iechyd yw trefnu eu gweithlu eu hunain.

Adam Price AC: Mae eich ymyriad yn haeddu ymateb da, oherwydd nid yw hynny'n wir. Mae gan y Gweinidog bŵer i gael gwared ar aelodau cyflogedig y bwrdd. Ie, nid i derfynu eu cyflogaeth, ond yr hyn sydd dan sylw yma yw eu rôl arweinyddiaeth weithredol, ac mae Deddf Gwasanaeth Iechyd Gwladol (Cymru) 2006, adran 27, yn nodi'n gwbl glir fod gan y Gweinidog hawl i ddiswyddo pob aelod o'r bwrdd, gan gynnwys aelodau cyflogedig y bwrdd. Felly, mae arnaf ofn ein bod yn cael darlun anghyflawn gan y Gweinidog.
Gadewch imi droi at y modd y cafodd yr aelodau annibynnol eu diswyddo. Dywedwyd wrthym yn y gwahanol gyfrifon a glywsom, nad yw'r Llywodraeth wedi herio'r un ohonynt, eu bod wedi cael eu galw i gyfarfod ben bore, a chyflwynwyd wltimatwm iddynt, sef yn y bôn, 'Naill ai ymddiswyddwch neu fe gewch eich diswyddo', a chawsant 30 munud i benderfynu, cyfnod byr iawn o amser, gyda'r holl oblygiadau i'w henw da proffesiynol. Mae GIG Cymru wedi cefnogi egwyddorion yr hyn y maent yn ei alw'n 'arweinyddiaeth dosturiol', ac eto yma mae gennym enghraifft lle roedd yr archwilydd cyffredinol, mewn adroddiad a gyhoeddwyd ychydig wythnosau ynghynt yn unig, wedi cyfeirio at y ffaith bod sawl aelod o'r bwrdd yn dangos
'arwyddion amlwg o drallod emosiynol, gan beri pryder i ni ynghylch eu llesiant.'
Mae'r archwilydd cyffredinol yn mynd rhagddo i ddweud:
'Mae angen cymryd camau brys i fynd i’r afael a’r sefyllfa hon.'
Rwy'n awgrymu mai'r camau brys nad oedd yn eu hawgrymu oedd eich bod yn cael y bobl hynny i mewn i ystafell, rydych chi'n rhoi pwysau enfawr arnynt, ac yn cyflwyno wltimatwm iddynt. Dyna wrthwyneb llwyr arweinyddiaeth dosturiol. Nid dyma'r ffordd i ymddwyn ac nid yw'n dderbyniol. Mae'n gwbl amddifad o empathi. 'Fy ffordd i neu allan â chi'—nid dyna'r ffordd y dylem fod yn rhedeg gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru.
Rwyf am droi at y drefn mesurau arbennig. Nid yw'n gweithio—y fframwaith uwchgyfeirio ac ymyrryd yn ei gyfanrwydd. Betsi Cadwaladr mewn mesurau arbennig ers pum mlynedd, cânt eu tynnu allan, nid yw hynny'n gweithio a chânt eu rhoi yn ôl i mewn. Mae'n system sy'n methu yn ei chyfanrwydd, a dylem dderbyn a chydnabod hynny mewn gwirionedd.
Mewn ymateb i gwestiynau gennyf fi ychydig wythnosau'n ôl, dywedodd y Prif Weinidog fod Betsi Cadwaladr wedi eu tynnu allan o fesurau arbennig ym mis Tachwedd 2020 am fod yr archwilydd cyffredinol wedi dweud y dylent wneud hynny. Wel, fy nealltwriaeth i—ac rwy'n ddigon hapus i weld y dystiolaeth ddogfennol—yw nad dyna yw rôl yr archwilydd cyffredinol. Maent yn darparu'r wybodaeth a'r dystiolaeth i Weinidogion benderfynu, oherwydd Gweinidogion, yn y pen draw, a ddylai fod yn atebol.

Y Gweinidog iechyd i gyfrannu i'r ddadl. Eluned Morgan.

Eluned Morgan AC: Lywydd, nid yw'n waith hawdd bod yn Weinidog iechyd ar ôl pandemig pan aeth y rhestrau aros i fyny'n aruthrol ym mhobman a gadawodd cyni'r Torïaid ein gwasanaethau cyhoeddus yn fregus a gadawyd ein poblogaeth hŷn, salach a thlotach yn fwy diobaith nag erioed. Ond rwyf wedi ymrwymo i ddarparu'r gwasanaeth iechyd gorau posibl i bobl Cymru, ac rwy'n benderfynol o gefnogi ein staff iechyd a gofal, sydd dan gymaint o bwysau wrth iddynt ddarparu gofal a thriniaeth sy'n achub bywydau ac sy'n newid bywydau.
Rwy'n deffro bob bore yn poeni am y dyn sydd wedi bod yn aros am lawdriniaeth ar ei glun, y fenyw sydd angen triniaeth asthma, y plentyn sydd angen llawdriniaeth adluniol. Rwy'n gweithio'n ddiflino gyda fy nghydweithwyr i sicrhau bod GIG Cymru yn darparu gofal diogel ac effeithiol o ansawdd uchel pryd bynnag y bo modd. Ond mae tanariannu cronig y sefydliad gwerthfawr hwn, a achoswyd gan gamreolaeth Dorïaidd ar ein cyllid cyhoeddus, yn gwneud hyn yn anodd iawn. Rwy'n siomedig fod y gwasanaeth iechyd unwaith eto'n cael ei ddefnyddio fel pêl-droed wleidyddol yn y Siambr hon; yn siomedig ynglŷn ag ymdrechion i wneud elw gwleidyddol o faterion difrifol yn ymwneud â Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr; yn siomedig ond heb fy synnu fod y Torïaid wedi dewis cyflawni'r ymosodiad hwn arnaf heddiw, er imi gael sicrwydd gan y Ceidwadwyr ar y diwrnod y rhoddais Betsi Cadwaladr mewn mesurau arbennig na fyddent yn galw am fy ymddiswyddiad.
Ond mae amseriad y bleidlais hon heddiw yn gyfleus, onid yw? Ar y diwrnod pan fo gwaredwr honedig y blaid Dorïaidd, Boris Johnson, y dyn roeddent i gyd yn ei glodfori, y—sut y gallaf ddweud hyn—celwyddgi digyfaddawd, a addawodd £350 miliwn yr wythnos i'r GIG pe baem yn pleidleisio dros Brexit, y dyn a ddywedodd wrthym i gyd aros gartref pan oedd ef wrthi'n cael partïon, gan amddifadu pobl o'u cyfle i ddweud eu ffarwel olaf wrth eu hanwyliaid—[Torri ar draws.]

Os yw'r meinciau Torïaidd yn disgwyl imi farnu ar y pwynt hwn a yw Boris Johnson yn gelwyddgi ai peidio, nid wyf yn bwriadu gwneud hynny. Fe adawaf hynny i fod, ac fe alwaf ar y Gweinidog iechyd i barhau.

Eluned Morgan AC: Heddiw, mae'n gwneud ei orau glas i'n perswadio na wnaeth gamarwain ASau yn fwriadol ynghylch yr holl bartïon yn Rhif 10 yn ystod y cyfyngiadau symud. Mae'r dechneg hon, galw am bleidlais o ddiffyg hyder, wedi dod yn weithred ddiobaith i dynnu sylw gan wrthbleidiau nad ydynt yn gallu sefyll dros bobl Cymru. Rydych yn gofyn am atebolrwydd; dyma fi heddiw, fel rwy'n ei wneud bob wythnos. A gadewch imi fod yn glir: ni welwch yr un tryloywder ac atebolrwydd yn Lloegr, lle mae 18 o ymddiriedolaethau ysbyty yn yr hyn sy'n cyfateb i fesurau arbennig, ond o'r hyn y gallaf ei weld, nid yw Llywodraeth y DU byth yn dod â datganiad i'r Senedd.
Mewn perthynas â Betsi Cadwaladr, mae'n ymddangos bod y gwrthbleidiau'n ein beio am weithredu eu gofynion. Dywedwyd wrthym, 'Mae angen newid ar fyrder ar y brig.' Roeddech chi'n galw am ddechrau o'r newydd. Wel, dyma fe. Dyma'r dechrau newydd. Cafodd Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ei roi yn ôl dan drefn mesurau arbennig. Cafodd y cadeirydd a'r aelodau annibynnol eu newid. Rhoddais gamau cyflym a phendant ar waith i fynd i'r afael â'r pryderon sylweddol a ddaeth i'r amlwg o gyfres o adroddiadau annibynnol.
Ond mae'n rhaid imi ddweud fod y gri o 'awyrgylch wenwynig', 'anhrefn' a 'chamweithrediad' ar frig sefydliad yn syndod gan Blaid Cymru wedi'r hyn a glywn am eu plaid hwy. Byddai hyder pobl leol yn eu gwasanaeth iechyd yn cael ei helpu'n aruthrol pe bai'r Siambr hon yn cefnogi ein huchelgais i ddatrys problemau'r bwrdd iechyd yn y gorffennol yng ngogledd Cymru. A pheidiwch â chymryd fy ngair i am hynny, am ba mor bwysig fydd ffrynt unedig; cysylltodd nyrs flaenllaw yn y bwrdd â mi yn ddiweddar gan ddweud,
'Diolch am sefyll drosof fi a fy nghydweithwyr. Mae'r ffocws cyson ar y negyddol a'r diffyg cydnabyddiaeth i'r gwaith caled yn cael effaith sylweddol ar ysbryd staff a recriwtio'.
Felly, a gawn ni wneud hynny? A gawn ni gyd-dynnu? A gawn ni sefyll gyda'n gweithlu yng ngogledd Cymru? Nid ydynt eisiau brygowthan gwleidyddol na gweithredoedd gwag—maent eisiau ein cefnogaeth. A hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn—

A wnewch chi ildio, Weinidog?

Eluned Morgan AC: Na, nid wyf yn ildio.
Hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i fynd i'r afael â pheth o'r rhethreg ffug sy'n cael ei thaflu o gwmpas gan y Ceidwadwyr heddiw—ein bod wedi pleidleisio i dorri gwariant ar y GIG. Flynyddoedd lawer yn ôl, do, fe wnaethom ailddosbarthu cyllid iechyd i ofal cymdeithasol, ac mae unrhyw un sy'n gwybod unrhyw beth am iechyd yn gwybod pa mor gwbl angenrheidiol yw ystyried y ddau wasanaeth gyda'i gilydd.
Ac mae angen imi eu goleuo ynghylch rhywbeth arall. Mae ein rhestrau aros ni yma yng Nghymru yn dod i lawr tra maent yn cynyddu yn Lloegr, ac mae'r Torïaid yn gwybod yn iawn ein bod ni'n cyfrif llawer mwy o gyflyrau nag a wnânt yn Lloegr. Dyma rai o'r honiadau sy'n cael eu pedlera gan blaid sydd â pherthynas ryfedd â'r gwir.
Rydym yn ceisio mynd i'r afael â heriau difrifol yn y GIG, ond pe bai ein cyllideb wedi cyfateb i'r twf yn yr economi ers 2010, byddai wedi bod £2 biliwn yn fwy y flwyddyn nesaf, a gallai peth ohoni fod wedi ein helpu gyda'r GIG yng Nghymru. Byddwn wrth fy modd yn cael mwy o hybiau llawfeddygol, ond sut y gallaf dalu amdanynt a ninnau ond yn cael £1 filiwn o gyfalaf eleni? Ni allwn wneud gwyrthiau.
Y gaeaf hwn fu'r anoddaf yn hanes y GIG, nid dim ond yng Nghymru ond ar draws y DU gyfan. Mae'r system wedi ymdrin â lefelau eithriadol o uchel o alw brys, lefelau uchel o COVID, ffliw, a chynnydd mawr mewn achosion o'r dwymyn goch. Ac eto, er gwaethaf y pwysau dwys, mae ein prif adrannau brys wedi bod yn gwneud yn well ar y targed pedair awr na'r rhai yn Lloegr ers pedwar mis yn olynol. Ac rydym wedi lleihau'r ôl-groniad o bobl sydd wedi bod yn aros hiraf. Rydym yn cyflogi mwy o bobl nag erioed yn y GIG. Bob mis, mae'r GIG yn cael 2 filiwn o gysylltiadau â phoblogaeth Cymru. I wlad sydd â phoblogaeth o 3 miliwn, go brin fod hwnnw'n berfformiad gwael. Fe wnaethom lwyddo i wneud hyn i gyd ar ôl degawd o gyni ac esgeulustod Torïaidd gan Lywodraeth y DU, gan arwain at weithredu diwydiannol eang ar gyflogau ac amodau. Rydym wedi gweithio'n ddiflino gyda'r undebau iechyd i ddod o hyd i ddatrysiad i anghydfod y GIG ond, yn wahanol i fy swyddogion cyfatebol yn Lloegr, ni wneuthum aros tan yr unfed awr ar ddeg i ddechrau trafodaethau ar ôl cyflwyno Bil gwrth-streic cynhennus, ac nid oedd gennyf £4 biliwn wedi'i guddio i lawr ochr soffa enfawr y gallwn ddibynnu arno i helpu i setlo'r streiciau.

Eluned Morgan AC: Mae bod yn Weinidog iechyd ar ôl pandemig yn waith tu hwnt o anodd, yn arbennig pan nad yw’r adnoddau ar gael ar ôl blynyddoedd o gynni o ganlyniad i gamweithredu gan y Torïaid. Dwi wedi cymryd camau penderfynol o ran ymyrryd ym mwrdd iechyd Betsi Cadwaladr, a dwi ddim yn mynd i ddilyn awgrym Plaid Cymru i ailstrwythuro a chynnal ymchwiliad cyhoeddus fydd yn costio miliynau, yn cymryd blynyddoedd, a fydd ddim yn helpu un claf yn y gogledd i gael eu trin yn fwy effeithiol nac yn gyflymach.
Dwi'n gofyn i fy hun yn feunyddiol: ydw i'n gallu gwneud y swydd ddiddiolch yma? A'm casgliad yw bod rhaid i fi, achos dwi'n benderfynol o weld ein NHS yn gweithio yn effeithiol.

Eluned Morgan AC: Bob dydd, rwy'n gofyn i mi fy hun a allaf fi barhau i wneud y swydd ddi-ddiolch hon. Ond bob dydd, rwy'n sylweddoli bod gennyf rywbeth i'w gynnig, sef fy mod i'n malio. Rwyf am ddarparu'r gwasanaeth iechyd a gofal gorau posibl i bobl Cymru. Rwyf eisiau i'n GIG yng Nghymru lwyddo. Lywydd, fy mraint fydd aros yn Weinidog iechyd cyhyd â bod gennyf gefnogaeth a hyder y Prif Weinidog. Mae'n ddyletswydd arnaf i gefnogi pobl Cymru, i gefnogi gweithlu'r GIG, ac fe wnaf fy ngorau glas i gyflawni'r ddyletswydd honno. Diolch.

Dwi'n galw nawr ar Darren Millar i ymateb i'r ddadl. Darren Millar.

Darren Millar AC: Diolch, Lywydd. Rhaid i mi ddweud, rwy'n siomedig braidd gyda'r ffordd y mae'r ddadl hon wedi mynd ar adegau, oherwydd fe wnaethom gyflwyno'r cynnig o ddiffyg hyder heddiw gyda chalon drom iawn, nid oherwydd gwleidyddiaeth ond oherwydd diffyg crebwyll a bod yn onest. Ac rydym newydd weld rhai enghreifftiau o'r diffyg crebwyll hwnnw'n cael ei arfer, yn anffodus, o flaen ein llygaid y prynhawn yma yng nghywair ymateb y Gweinidog iechyd.
Mae'n rhaid imi ddweud, roedd gennyf obeithion mawr pan gawsoch eich penodi'n Weinidog iechyd gan y Prif Weinidog. Roeddwn yn teimlo y byddai wedi rhoi cyfle inni newid cyfeiriad yn y ffordd y câi'r gwasanaeth iechyd ei redeg, cyfle i ailosod, yn enwedig yng ngogledd Cymru, ac i gael dull newydd o weithredu pethau. Ond mae arnaf ofn inni weld yn fuan na wireddid y gobeithion hynny. Dros y cyfnod ers mis Mai 2021, pan gawsoch eich penodi, mae'n peri gofid nad ydych wedi gwrando ar gyfraniadau synhwyrol o bob ochr i'r Siambr hon, gan gynnwys eich meinciau eich hun, y credwn y byddent wedi gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i ansawdd bywyd staff a chleifion y gwasanaeth iechyd ledled Cymru.
Rydym yn dal i fod heb gael ymddiheuriad gan y Gweinidog iechyd—gwrandewais yn ofalus i weld a gaem un heddiw—yn enwedig i'r bobl yng ngogledd Cymru sydd wedi cael eu siomi'n wael ers 2015, fan lleiaf, pan gafodd y bwrdd iechyd yno ei wneud yn destun mesurau arbennig. Rydych chi'n Weinidog sydd wedi gwadu bod y GIG yng Nghymru mewn argyfwng, pan fo'n amlwg i bawb ei fod. Mae 'argyfwng' yn air rydych chi wedi dweud na fyddwch yn ei ddefnyddio yng nghyd-destun y gwasanaeth iechyd gwladol. Nawr, os na allwch adnabod argyfwng, nid ydych chi byth yn mynd i'w ddatrys, a'r math hwnnw o ddiffyg crebwyll sy'n peri pryder i ni, a dyna pam ein bod wedi teimlo ei bod yn ddyletswydd arnom i gyflwyno'r cynnig heddiw—

Joyce Watson AC: A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Darren Millar AC: Na wnaf, Joyce.

Joyce Watson AC: Mae hynny'n drueni. [Chwerthin.]

Darren Millar AC: Felly, nid ydym wedi cael unrhyw ymddiheuriad, ni chafwyd cyfaddefiad ei bod yn argyfwng, ac rydym wedi gweld crebwyll gwael yn cael ei arfer yn eich gwrthodiad i ymgysylltu'n gadarnhaol â phleidiau gwleidyddol eraill, a rhai ar eich meinciau cefn eich hun, i geisio datrys sefyllfaoedd sydd wedi ein hwynebu ers i chi gael eich penodi'n Weinidog iechyd. Ac fe welsom y weithred fwyaf gwrthun, yn fy marn i, a welsom gan Weinidog iechyd yng Nghymru yn y blynyddoedd y bûm yn Aelod o'r Senedd hon, pan wnaethoch droi eich cefn ar bobl weddus a oedd yn gweithio'n galed fel aelodau annibynnol o Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, pobl a geisiai ysgogi newid heb eich cymorth chi a heb gefnogaeth rhai o'ch swyddogion—a geisiai ysgogi newid—ac eto i gyd, cawsant eu gwneud yn fychod dihangol—yn fychod dihangol—am y methiannau yn y bwrdd iechyd hwnnw, pan ydych chi'n gwybod a minnau'n gwybod, a phawb yn gwybod, mai'r broblem go iawn yw'r uwch weithredwyr yn y bwrdd iechyd hwnnw fel sefydliad. Rydych wedi cwestiynu uniondeb yr aelodau annibynnol hynny, a cheisio pardduo eu henw da drwy wneud hynny o ran y ffordd y galwyd arnynt i ymddiswyddo.
Efallai y bydd rhai ar y meinciau Llafur yn ei hystyried yn sarhad ein bod yn gofyn i chi i gyd bleidleisio i gefnogi ein cynnig o ddiffyg hyder heddiw. A phan ddywedaf nad ydym yn ei gyflwyno'n ysgafn, mae 11 mlynedd wedi mynd heibio ers y tro diwethaf i ni gyflwyno cynnig o ddiffyg hyder yn y Senedd hon. Dyna'r tro diwethaf i ni gyflwyno cynnig o ddiffyg hyder yn y Senedd hon—11 mlynedd yn ôl. Dyna'r tro olaf i ni ei wneud, oherwydd nid ydym yn ei wneud yn ysgafn; nid gêm mo hon. Nid ydym yn chwarae gwleidyddiaeth. Nid ydym yn chwarae gwleidyddiaeth. Yr hyn y ceisiwn ei wneud yw cael gwell gwasanaethau a rhoi rhywun wrth y llyw sy'n dwyn eu hunain i gyfrif am y cyfrifoldebau sydd ganddynt pan fydd ganddynt eu dwylo ar awenau grym gyda'n gwasanaeth iechyd gwladol. Rydych chi wedi methu gwrando, mae arnaf ofn, ac rydych chi wedi ceisio rhoi'r bai ar bawb arall heblaw derbyn rhywfaint o'ch cyfrifoldeb eich hun.
Clywais y sylwadau am gyllid, gyda llaw, ond nid wyf yn eu derbyn. Am bob £1 a werir ar y GIG yn Lloegr, mae Cymru'n cael £1.20 [Torri ar draws.] Rydych chi'n hollol gywir: mae angen fformiwla sy'n seiliedig ar anghenion. Y tro diwethaf i fformiwla sy'n seiliedig ar anghenion gael ei hystyried gan gomisiwn annibynnol yng Nghymru, comisiwn Holtham, fe ddywedasant y dylai'r ffi honno fod yn £1.15 am bob £1 a werir yn Lloegr. Felly, rydym yn cael mwy yn ôl cyfran mewn gwirionedd.
Felly, beth fyddem ni'n ei wneud yn wahanol? Beth rydym wedi galw arnoch chi i'w wneud yn wahanol yn eich cyfnod nad ydych chi wedi ei wneud? Wel, yn sicr fe fyddem wedi cael gwared ar y swyddogion gweithredol o'r bwrdd. Mae gennych y pwerau, fel sydd wedi'i nodi'n barod heddiw, i gael gwared ar unrhyw weithiwr oddi ar fwrdd sefydliad gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru. Ni wnaethoch ddefnyddio'r pwerau hynny, er eu bod gennych chi. Rydym wedi galw arnoch nifer o weithiau i sefydlu cofrestr arweinyddiaeth y GIG, sy'n ei gwneud yn ofynnol i bawb sydd mewn swydd arweinyddiaeth uwch yn y gwasanaeth iechyd gwladol gael eu cofrestru gyda'r gwasanaeth hwnnw er mwyn gweithio yn y GIG, yn yr un modd ag y mae angen i glinigwyr a nyrsys ei wneud; roeddech chi'n gwrthod gwneud hynny. Fe wnaethom ofyn i chi roi Betsi Cadwaladr, nid yn yr un mesurau arbennig ag o'r blaen, sef yr hyn sydd gennym i bob pwrpas, ond set o fesurau arbennig diwygiedig i geisio newid y sefydliad. Ni wnaethoch wrando arnom ac yna, fisoedd yn ddiweddarach, cafodd ei roi mewn mesurau arbennig. Fe wnaethom ofyn i chi hefyd—ac rydym wedi gwneud y pwynt hwn ar sawl achlysur—i hollti rôl prif weithredwr y GIG a chyfarwyddwr cyffredinol yr Adran Iechyd a Gofal Cymdeithasol, oherwydd credwn y byddai hynny hefyd yn ysgogi atebolrwydd gwell yn y system, ond ni wnaethoch chi wrando arnom.
A phan fo gennym Weinidog nad yw'n gwrando, nad yw'n derbyn cyfrifoldeb, sy'n ceisio ochr-gamu o gwmpas pawb sy'n dod ati i ddweud, 'Wel, onid chi sy'n gyfrifol?', mae arnaf ofn fod eich amser ar ben ac mae'n bryd mynd. Ac felly, am y rheswm hwnnw, oherwydd y diffyg atebolrwydd yn ein gwasanaeth iechyd, oherwydd eich methiannau i wrando, oherwydd eich methiannau i ymgysylltu'n gadarnhaol, oherwydd eich crebwyll gwael yn ystod eich cyfnod, mae arnaf ofn fod yr amser ar ben. Dyma'r pen draw i chi ac mae arnaf ofn fod rhaid i chi fynd. Ac fe glywais yr hyn a ddywedoch chi ynglŷn â thra bo gennych chi hyder y Prif Weinidog—beth am y 3 miliwn o bobl eraill allan yno yn y wlad? Beth am eu hyder hwy? Oherwydd rwy'n ofni, os dewch chi gyda mi i ogledd Cymru i gyfarfod â fy etholwyr—a hoffwn wahodd unrhyw un i wneud hynny—fe welwch lawer o bobl sydd wedi colli anwyliaid, sydd wedi profi trawma a phoen ofnadwy o ganlyniad i'r methiannau yn ein GIG. A phe baech chi'n siarad â hwy, fe sylweddolech nad oes ganddynt hwy hyder ynoch chi ychwaith. Rwy'n annog pobl i gefnogi ein cynnig.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad, felly gwnawn ni ohirio'r bleidlais tan y cyfnod pleidleisio.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

7. Dadl Plaid Cymru: Cynllun brys ar gyfer y sector bysiau

Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Lesley Griffiths.

Eitem 7 sydd nesaf, felly. Dadl Plaid Cymru ar y cynllun brys ar gyfer y sector bysiau yw'r ddadl yma, a dwi'n galw ar Delyth Jewell i wneud y cynnig.

Cynnig NDM8229 Siân Gwenllian
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn nodi bod tystiolaeth ysgrifenedig y Llywodraeth i bwyllgorau craffu'r Senedd ar y dyraniadau o fewn pob prif grŵp gwariant wedi dweud y byddai'r £28 miliwn a roddwyd i’r cynllun brys ar gyfer y sector bysiau yn 2022-23 yn cael cyllid cyfatebol yn 2023-24, ond bod gweithredwyr bysiau wedyn wedi cael gwybod nad oedd sicrwydd o unrhyw gyllid o 1 Ebrill 2023 ar gyfer y cynllun brys ar gyfer y sector bysiau.
2. Yn nodi nad yw'r estyniad 3 mis i'r cynllun brys ar gyfer y sector bysiau yn cynnig llawer o sicrwydd i weithredwyr bysiau i gynnal gwasanaethau a llwybrau allweddol yn eu hardal yn y tymor hir.
3. Yn mynegi pryder y byddai peidio ag ymestyn cyllid y cynllun brys ar gyfer y sector bysiau yn arwain at ganslo gwasanaethau ar raddfa eang, a fydd yn gadael cymunedau ledled Cymru—cymunedau gwledig yn bennaf—wedi’u hynysu.
4. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i ymestyn cyllid y cynllun brys ar gyfer y sector bysiau am o leiaf 18 mis i ddarparu sicrwydd ariannol mwy hirdymor i weithredwyr bysiau ledled Cymru.
5. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i gyflwyno opsiynau cyllid diogel mwy hirdymor er mwyn cynnal gwasanaethau bysiau, yn hytrach na chynlluniau cyllido brys.

Cynigiwyd y cynnig.

Delyth Jewell AC: Mae'n debyg taw Gustavo Petro wnaeth ddweud taw'r ffordd o adnabod gwlad ddatblygedigydy nid trwy ffeindio rhywle lle mae gan y bobl dlawd geir ond dod o hyd i rywle lle mae'r bobl gyfoethog yn defnyddio trafnidiaethgyhoeddus. A dyna ydy crux ein dadl y prynhawn yma, mewn ffordd. Dyw e ddim yn unig yn ddadl am gwestiynau brys ynglŷn ag ariannu trafnidiaeth gyhoeddus; mae hefyd cwestiynau ynghlwm wrth hyn i gyd—cwestiynau sylfaenol am y lefel o barch mae ein cymdeithas yn ei roi i drafnidiaeth gyhoeddus. Rŷn ni fel gwlad ar siwrnai tuag at net sero erbyn 2035. Mae angen inni fod ar y siwrnai yna, ond bydd y bont yna ond yn groesadwy os ydy'r defnydd o drafnidiaeth gyhoeddus yn dod yn norm yn ein bywydau pob dydd. Felly, dyna'r cyd-destun y mae'n rhaid inni osod ein dadl y prynhawn yma ynddo.
Ond, gwnaf i droi at bwyntiau penodol ein cynnig, Llywydd, oherwydd allwn ni ddim cael y drafodaeth lawn yma heb fod y diwydiant bysiau yn bodoli, ac mae hyn am fodolaeth, am oroesiad y diwydiant. Mae ein cynnig yn ffocysu ar yr angen am sicrwydd ar gyfer y diwydiant yng Nghymru—sicrwydd a fydd yn arbennig o bwysig i gwmnïau bach, y rhai heb arian wrth gefn, y rhai teuluol, y rhai y bydd ein cymunedau yn ddibynnol arnynt. Rŷn ni’n gofyn am sicrwydd am faint o arian ychwanegol fydd ar gael i helpu'r diwydiant, a hefyd i wybod am faint o amser bydd unrhyw gyllid ychwanegol ar gael. Mae ein cynnig yn galw ar Lywodraeth Cymru i ymestyn cyllid y cynllun brys am o leiaf 18 mis, achos does dim sicrwydd ar hyn o bryd, a dydy darparwyrddim yn gallu cynllunio ymhellach na’r mis rŷm ni ynddo. Ers i ni glywed fod dyfodol y cynllun brys, neu BES, o dan fygythiad, adeg y gyllideb, mae estyniad o dri mis yn unig wedi cael ei gynnig. Wrth gwrs, mae'r estyniad i'w groesawu, ond nid yw'r amser, yn anffodus, yn ddigonol i roi'r sicrwydd yna. Nawr, wrth gwrs, mae angen trafodaeth am ddyfodol cynaliadwy y diwydiant, sicrwydd am arian sydd ddim dim ond yn cael ei ystyried fel rhywbeth brys, ac mae ein cynnig yn cyfeirio at hynny hefyd. Ond y cyfnod nawr sy’n achosi’r pryderon mwyaf.
Fel bydd yn hysbys i nifer ohonom sydd wedi clywed yn uniongyrchol gan y diwydiant bysiau yn ein hardaloedd, dydy’r cyfnod eithriadol o fyr yma—tri mis—ddim yn ddigonol i weithredwyr bysiau gynnal gwasanaethau yn y tymor hir. Y perygl, wrth gwrs, ydy y bydd darparwyr yn penderfynu cael gwared ar y teithiau hynny sydd ddim yn fasnachol buddiol, ond sydd, gwaetha’r modd, yn deithiau lle mae nifer o drigolion yn dibynnu arnynt i fyw bywyd llawn—i gyrraedd y coleg, neu’r gwaith, neu’r ysbyty, neu i weld teulu neu ffrindiau.
A dyma’r peth, Llywydd: nid dadl ar gyfer achub y diwydiant bysiau yn unig ydy hon. Mae’n ddadl sy’n ffocysu ar yr angen i warantu ffyrdd trigolion Cymru o fyw. Mae bron i 80 y cant o siwrneiau trafnidiaeth cyhoeddus yn digwydd trwy ddefnyddio bysiau. Mae dyfodol ein diwydiant bysiau yn gwestiwn o gyfiawnder cymdeithasol. Nid dadl oeraidd am strwythurau ac arian ac isadeiledd ydy hon, ond dadl frys am sicrhau tegwch i’n cymunedau.

Huw Irranca-Davies AC: A hoffech ildio ar y pwynt hwnnw?

Delyth Jewell AC: Yn sicr. O, mawredd—pwy gyntaf? Huw. Huw, ie.

Huw Irranca-Davies AC: Diolch, Delyth. Mae gennyf lawer o gydymdeimlad â’ch dadl, gan fod hyn yn ymwneud â chyfiawnder cymdeithasol a chyfiawnder amgylcheddol ac ati. Yr her sy'n ein hwynebu, fodd bynnag, yw nad oedd unrhyw beth—unrhyw beth, yr un geiniog—yn y gyllideb sydd newydd ei chyhoeddi am unrhyw gynnydd ar gyfer gwasanaethau bysiau. Mae grant bysiau Lloegr eisoes wedi mynd. Rydym wedi gweld effeithiau hynny. Mae gennym rywbeth yma yn tymor byr o leiaf. Felly, mae'n debyg mai fy nghwestiwn i chi yw hwn: o ble y daw'r arian ar gyfer ei ymestyn am 18 mis, a faint fydd hynny'n ei gostio?

Delyth Jewell AC: Diolch, Huw. O ran—. Wel, dyma pam fod gennym y ddau safbwynt gwahanol hyn, bron—wel, nid dau safbwynt gwahanol, ond dau wahanol—. Y cwestiynau uniongyrchol ac yna'r cwestiynau mwy sylfaenol ar yr un pryd. O ran y cwestiwn uniongyrchol, rydym yn amlwg yn gofyn i'r Llywodraeth edrych eto nid yn unig ar y gyllideb drafnidiaeth sy'n cael ei rhoi i fysiau. Mae’r Dirprwy Weinidog wedi bod yn onest gyda’r Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith yn y gorffennol ynglŷn â sut y mae cymaint mwy, yn gyfrannol, o’r gyllideb drafnidiaeth yn cael ei rhoi i drenau. Rwy’n derbyn y ffaith bod y prosiectau hyn ar gyfer trenau'n ddrud iawn, ond ar hyn o bryd, gan fod niferoedd gwirioneddol y teithwyr wedi'u gogwyddo i'r fath raddau o blaid bysiau a’r teithiau hynny ar hyn o bryd, credaf fod angen edrych ar hynny.
Ond credaf fod angen inni gael sgwrs lawer mwy sylfaenol hefyd ynglŷn â sut rydym yn dysgu gan leoedd fel Llundain, lle'r ymddengys eu bod yn deall hyn. Nid yn aml y byddaf yn dweud bod angen inni ddysgu gan Lundain, ond yn hyn, credaf fod angen inni edrych ar sut mae’r cydbwysedd yn gweithio. Nid wyf yn esgus bod hyn yn hawdd, ond rwy'n poeni am yr effaith y bydd hyn yn ei chael ar ein cymunedau oni bai bod rhywbeth radical yn cael ei wneud.
Rhun, roeddech chi hefyd eisiau ymyrryd.

Rhun ap Iorwerth AC: Dim ond yn fyr iawn. Ar yr union bwynt yna, gweithredu ar ran dyfodol ein cymunedau ni ydyn ni yn fan hyn. Mae gen i lythyr gan gwmni O.R. Jones o Ynys Môn. Ydyn, maen nhw'n galw am ymestyn yr arian yma ac am gael buddsoddiad hirdymor yn y bysys, maen nhw'n poeni am y swyddi fyddai'n cael eu colli pe na bai hyn yn digwydd, ond poeni maen nhw yn greiddiol am yr effaith ar gymunedau. Ydy'r Aelod yn cytuno bod y cwmnïau bysys eu hunain wirioneddol yn poeni am y cymunedau maen nhw'n eu gwasanaethu?

Delyth Jewell AC: Ie, a rwy'n meddwl mae hynna—. Mewn ffordd, rwy'n meddwl byddai'r ddau ohonoch chi efallai eisiau gweld yr un peth fan hyn, ac mae'r cwmnïau bysiau, yn enwedig y rhai bach, y rhai teuluol, yn gweld taw teithwyr sydd wrth galon y diwydiant hyn i gyd, a dyna pam dwi'n dweud dyw e ddim yn ddadl sydd dim ond am rywbeth oeraidd fel strwythurau; mae e hefyd am gynnal ffyrdd pobl Cymru o fyw. Ac efallai fod yn rhaid i ni edrych eto ar ein tueddiadau ni fel cymdeithas, ein hagweddau ni tuag at drafnidiaeth gyhoeddus, ac efallai fod hwnna'n plethu i mewn i beth mae Huw wedi bod yn gofyn amdano fe hefyd. Ond diolch am yr ymyriadau yna.
Nawr, bydd canslo gwasanaethau ar raddfa eang, fel rydyn ni newydd ei glywed, yn enwedig gwasanaethau sydd ddim yn fasnachol buddiol, bydd hynny’n gadael cymunedau ledled Cymru wedi eu hynysu. Dyna’r peth dwi rili yn poeni amdano fe yn fan hyn. Bydd e’n gadael pobl wedi eu hynysu, yn enwedig yn yr ardaloedd hynny yn y Cymoedd, neu’r rhai yng nghefn gwlad hefyd, lle oes gan bobl gymaint o ddewis ynglŷn â ffyrdd gwahanol o gyrraedd lle maen nhw eisiau ei gyrraedd. Mae’r pwynt wedi’i wneud o’r blaen—nid cerbydau yn unig ydy bysiau; maen nhw’n rhaff achub i bobl, llinynnau sy’n tynnu’n ynghyd ein cymunedau. Mae hwn yn gwestiwn ehangach na chludiant yn unig.
Mae ymchwil gan y cwmni First Bus yn awgrymu bod pobl yn dewis defnyddio bysiau am nifer o resymau gwahanol, gan gynnwys ymwybyddiaeth o’r creisis costau byw, a’r creisis amgylcheddol. Mae 36 y cant yn defnyddio bysys er mwyn arbed arian, ac mae canran tebyg yn teimlo bod defnyddio’r bys yn helpu eu hiechyd meddwl. Ac mae chwant am hyd yn oed mwy. Dangosodd arolwg diweddar gan YouGov fod 90 y cant o boblogaeth yr ynysoedd hyn eisiau byw o fewn pellter 15 munud o gerdded i safle bws.
Nawr, mae gan fysys y potensial i chwarae rhan hyd yn oed yn fwy blaenllaw yn ein bywydau bob dydd, fel rydyn ni newydd fod yn ei drafod gyda Huw, gyda Rhun. Ond, heb sicrwydd ariannol i’r sector yn y tymor hir, bydd sgil-effeithiau yn cael eu teimlo gan y gweithlu, bydd sgil-effeithiau ar ddarpariaeth addysg, ac, wrth gwrs, ar ba mor fudr ydy’r aer o’n cwmpas, achos bydd mwy o bobl yn dewis defnyddio car. A methiant byddai hynny—nid yn unig methiant o ran polisi, ond methiant moesol ar ein rhan ni i gyd.
Y teithwyr, fel rwyf wedi'i ddweud, sydd wrth galon bysiau, y diwydiant, a fel rydyn ni’n ei wneud hyn yng Nghymru. Ac wrth gwrs, dydy’r rhwydwaith ddim yn berffaith—mae angen i’r Llywodraeth drafod yn helaeth gyda llywodraeth leol, gyda grwpiau teithwyr, TfW a phartneriaid eraill am ddyfodol ryddfreinio i sicrhau bod llais y cwmnïau bychain yn cael ei glywed, fod llais y teithwyr yn cael ei glywed.
Gwnaf i orffen, Llywydd, gyda chyfres o gwestiynau i’r Llywodraeth. Os ydy’r cynllun brys yn dod i ben ym mis Mehefin, pa gymorth ychwanegol bydd ar gael i’r teithiau yma sydd ddim yn fasnachol buddiol? Oes yna ddigon o arian ar gael trwy BES—neu ariannu gwahanol, fel roedd Huw, efallai, yn cyfeirio ato—i greu mecanwaith ariannu newydd sy’n fwy cynaliadwy? Ac ydy’r Llywodraeth yn credu bod dyddiad terfyn o ddiwedd mis Mehefin, ydych chi’n credu y byddai hynny’n caniatáu i’r diwydiant, llywodraeth leol ac ati—pob un o’r partneriaid—gynllunio ar gyfer y dyfodol? Achos dyna ydy’r her.
Mae’n flin gen i, Mabon, fy mod i wedi mynd ychydig drosodd, os na fyddwch chi’n cael cymaint o amser i ymateb i’r ddadl. Ond rwy’n edrych ymlaen at glywed gweddill y ddadl. Diolch.

Dwi wedi dethol y gwelliant i’r cynnig, a dwi’n galw ar y Dirprwy Weinidog i gynnig y gwelliant yn ffurfiol.

Gwelliant 1—Lesley Griffiths
Dileu popeth a rhoi yn ei le:
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn cydnabod bod Llywodraeth Cymru wedi darparu gwerth dros £150m o gyllid ychwanegol i’r diwydiant bysiau gydol y pandemig a’i bod wedi cefnogi’r diwydiant i adfer ar ei ôl.
2. Yn nodi nad yw nifer y teithwyr ar fysiau wedi dychwelyd i’r lefelau cyn y pandemig a bod patrymau o ran defnydd wedi newid.
3. Yn nodi bod yr estyniad cychwynnol o 3 mis i’r cynllun brys ar gyfer y sector bysiau yn cynnig sicrwydd yn y tymor byr i weithredwyr bysiau er mwyn cefnogi datblygiad rhwydwaith bysiau sylfaenol.
4. Yn cefnogi cynlluniau mwy hirdymor Llywodraeth Cymru i ddiwygio’r diwydiant bysiau drwy reoleiddio.
5. Yn cefnogi bwriad Llywodraeth Cymru i roi’r gorau i ddyrannu cyllid brys cyn gynted â phosibl gan yn hytrach gyflwyno pecyn cyllid sy’n cefnogi’r trosglwyddiad i fasnachfreinio.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Lee Waters AC: Yn ffurfiol.

Diolch. Jenny Rathbone.

Jenny Rathbone AC: Diolch yn fawr iawn. Rydym mewn sefyllfa anodd iawn yma, a chredaf ei bod yn gwbl briodol ein bod yn cynnal dadl ar y mater hwn, felly diolch i Blaid Cymru am hynny. Mae hon yn mynd i fod yn ddadl lawer mwy cynhyrchiol na’r un rydym newydd ei chael.
Mae Llywodraeth Cymru wedi rhoi dros £150 miliwn o gymorthdaliadau i’r diwydiant bysiau ers y pandemig, ac nid oes unrhyw amheuaeth nad yw nifer y bobl a arferai ddefnyddio’r gwasanaethau bysiau wedi dychwelyd o hyd. Hyd yn oed yng Nghaerdydd, lle mae'r nifer sydd wedi dychwelyd wedi bod yn well na'r cyfartaledd, dim ond 75 y cant i 80 y cant o'r bobl a oedd yn defnyddio'r bysiau cyn y pandemig sy'n eu defnyddio nawr. Felly, mae rhai pobl wedi newid y ffordd y maent yn byw eu bywydau yn llwyr, naill ai oherwydd eu bod yn rhy ofnus i adael eu cartrefi am amrywiaeth o resymau, neu am eu bod naill ai wedi prynu beic—sy'n annhebygol; hoffem obeithio hynny—neu mae ganddynt gar preifat. Wrth gwrs, dyma'r cyfeiriad cwbl anghywir i'r un rydym am i bobl fynd iddo, yn enwedig gan fod llawer o bobl yn ceisio cadw car preifat pan nad oes ganddynt arian i wneud hynny; maent yn byw mewn tlodi trafnidiaeth.
Rwy’n llongyfarch y Dirprwy Weinidog am y pethau arwrol y mae wedi bod yn ceisio’u gwneud i gynnal y gwasanaethau bysiau, gan ein bod ar ymyl y dibyn ac yn wynebu argyfwng gyda hyn. Ond rydym wedi clywed ddoe mai £1 filiwn o gyfalaf yn unig sydd yn y gyllideb gan Lywodraeth y DU ar gyfer popeth, ar gyfer yr holl wasanaethau a'r pethau y mae'n rhaid i ni eu hariannu. Felly, nid oes rhagor o arian ar hyn o bryd, a sut rydym yn mynd i lwyddo i ymdopi â hyn a pharhau i gael y gwasanaethau bysiau sydd eu hangen arnom i newid o'r car preifat—mae'n anodd iawn gweld sut y gwnawn hynny.
Rydym mewn sefyllfa amhosibl, gan fod y rhan fwyaf o’r bysiau sy’n cael eu defnyddio yn defnyddio petrol a diesel, felly mae pris y tanwyddau hyn wedi codi’n esbonyddol. Ychydig iawn o awdurdodau lleol sydd wedi llwyddo i gael y grantiau i drydaneiddio eu bysiau. Gwn fod Caerdydd a Chasnewydd wedi llwyddo i wneud hynny. Mae awdurdodau lleol eraill naill ai heb wneud cais neu wedi cael eu gwrthod, ac ni allaf ddweud pa un ydyw, ond yn amlwg, mae hwnnw'n gwestiwn da iawn.
Nid oes gennym unrhyw gyfarwyddyd canolog o ran ble mae ein bysiau'n mynd. Bydd cwmnïau preifat yn dewis y llwybrau y maent am eu cynnig er mwyn gwneud cymaint o arian ag y gallant o x neu y. Golyga hynny eu bod yn tanseilio hyfywedd gwasanaethau bysiau’r sector cyhoeddus, a oedd mewn sefyllfa i groes-sybsideiddio, os mynnwch, y gwasanaethau a oedd yn cael llawer o ddefnydd gyda’r rheini a oedd yn gymdeithasol bwysig ond nad oeddent yn cael llawer o ddefnydd.
Rydym wedi cael blynyddoedd lawer o danfuddsoddi mewn rheilffyrdd, sy’n ei gwneud yn anodd ofnadwy inni ddatblygu’r math o system drafnidiaeth gyhoeddus integredig anhygoel sydd gan Lundain. Ond y rheswm am hynny yw bod gennym system lywodraethol sy'n gwbl annheg. Mae llawer mwy o arian wedi’i fuddsoddi mewn trafnidiaeth gyhoeddus yn Llundain a de-ddwyrain Lloegr nag a gawsom yng Nghymru. Ar hyn o bryd, mae gennym Lywodraeth sy’n darparu ffuglen i ni sy'n dweud, rywsut, fod HS2, sy’n rhedeg rhwng Old Oak Common a Birmingham, o fudd i Gymru. Fe’ch gwahoddaf i edrych ar y ddaearyddiaeth.
Felly, hyd nes y cawn Lywodraeth newydd ag ychydig mwy o synnwyr cyffredin yn y trefniadau ynghylch ariannu teg, mae gennym y sefyllfa a ganlyn: mae gennym gwmni preifat yn gweithredu'r C8 o Heol Eglwys Fair yng nghanol Caerdydd, ac maent wedi cyhoeddi'n sydyn na fydd y gwasanaeth hwnnw'n weithredol ar ôl 4 Ebrill. Mae hyn yn bwysig i chi, oherwydd mae'n rhaid i rai o'r bobl sy'n darparu'r gwasanaethau i ni yn y Senedd ddechrau am 7 o'r gloch y bore. Ar ôl i’r gwasanaeth bws hwnnw gael ei ddiddymu, nid oes ganddynt unrhyw ffordd o gyrraedd yma erbyn 7 o’r gloch y bore, gan nad oes gwasanaeth bws arall. Oni bai eu bod, yn sydyn, ar ôl 40 mlynedd, yn prynu beic, ni fyddant yn gallu cyrraedd mewn pryd. Bydd yn rhaid i'w rotâu newid i gyd-fynd ag unrhyw wasanaethau bysiau sy'n dal i fodoli.
Yn yr un modd, y mater enfawr arall yn fy etholaeth yw cost cludiant i'r ysgol. Nid yw plant yn mynychu’r ysgol am fod hyd yn oed y rheini sy’n cael prydau ysgol am ddim yn gorfod talu £400 am y fraint o fynd i’r ysgol os ydynt yn byw'n rhy bell i allu cerdded, ac yn syml iawn, nid oes gennym ddewisiadau eraill eto o ran teithio llesol, gan y dylai'r rhan fwyaf o fyfyrwyr ysgol uwchradd allu teithio ar feic. Felly, mae gennym sefyllfa anodd iawn, ac nid wyf yn gwybod sut gallwn ei datrys, a hoffwn wybod gan bwy mae'r atebion.

Natasha Asghar AS: Rwy'n credu ei bod yn amlwg fod pob un ohonom am sicrhau bod gennym rwydwaith trafnidiaeth gyhoeddus da yma yng Nghymru. Nid wyf yn amau y bydd y Dirprwy Weinidog yn gwadu hyn, er ein bod yn gwybod ei bod yn well ganddo ddefnyddio'i gar preifat, hyd at 12,000 o filltiroedd dros y pedair blynedd diwethaf. Ond yn anffodus, rydym yn wynebu argyfwng trafnidiaeth gyhoeddus. O’r negeseuon y mae Llywodraeth Cymru wedi’u rhoi i ni yn ystod y pandemig, sydd wedi dychryn y cyhoedd rhag defnyddio’r gwasanaeth hanfodol hwn, i’r diffyg cyllid y mae’n ei gael i adfer wedi COVID-19, yr hyn a welwn yw Llywodraeth Cymru yn methu cymell pobl i ddefnyddio bysiau lleol.
Ar ochr draw y Siambr, Weinidog, mae'n amlwg ein bod yn gweld y Gweinidog yn dweud rhywbeth ac yn golygu rhywbeth arall, a hynny'n rheolaidd. Mae’r rheng flaen yn stori gwbl wahanol i’r darlun rydym yn aml yn ei weld wedi’i beintio yma o rwydwaith trafnidiaeth gyhoeddus Cymru, gan gynnwys yr adolygiad ffyrdd ffaeledig yma, lle mae’r Dirprwy Weinidog yn aml yn dweud wrth y cyhoedd yng Nghymru am beidio â gyrru ar ffyrdd a dibynnu ar wasanaethau cyhoeddus, ac eto, mae’r Llywodraeth wedi methu’n llwyr â buddsoddi mewn bysiau na’r rhwydwaith trafnidiaeth gyhoeddus yma yng Nghymru. [Torri ar draws.] Mae’r defnydd o fysiau lleol bellach ar oddeutu 75 i 80 y cant o'r lefelau cyn y pandemig, ac ni ddisgwylir iddynt godi tan oddeutu 2030. Ac nid fi sy'n dweud hyn—

A wnewch chi ildio?

Natasha Asghar AS: —daw hynny gan y Cydffederasiwn Cludiant Teithwyr.

Na.

Natasha Asghar AS: Ddirprwy Weinidog, eich problem chi i’w datrys yw hon, ac nid yw'n ymddangos eich bod wedi bod yn ei datrys. Ydy, mae'r cyllid brys ychwanegol a ddarparwyd gan Lywodraeth Cymru ar gyfer gwasanaethau bysiau i'w groesawu, ond ymddengys mai ymateb a wnaed mewn panig oedd hwn—ateb tymor byr arall i broblem hirdymor. A hynny er bod y Dirprwy Weinidog wedi rhybuddio fis diwethaf nad oedd unrhyw arian i helpu.
Gwrandewais yn ofalus hefyd ar ymateb y Prif Weinidog ar y pwnc yr wythnos o’r blaen, a theimlais, unwaith eto, ei fod yn rhywbeth nad oedd efallai wedi'i drafod gyda'r Dirprwy Weinidog, yn debyg iawn i bleidlais Llafur yn erbyn yr adolygiad ffyrdd ychydig wythnosau yn ôl. Mae'r pellteroedd a deithir gan fysiau yng Nghymru wedi gostwng yn sylweddol dros y 10 mlynedd diwethaf, ac ydy, mae hynny'n cynnwys blynyddoedd o dan oruchwyliaeth y Dirprwy Weinidog. Efallai ei fod yn eistedd yma, efallai ei fod yn ysgwyd ei ben, wrth symud ymlaen, yn tynnu wynebau arnaf ac yn parhau i wadu'r sefyllfa, ond eich cyfrifoldeb chi yw hyn, Ddirprwy Weinidog, a neb arall. Er bod bysiau wedi teithio 123 miliwn km yn 2010, hanerodd hyn i 64.2 miliwn km yn 2021. Beth rydych chi'n mynd i'w wneud am y dirywiad cywilyddus hwn wrth symud ymlaen, Ddirprwy Weinidog? I lawer o ddefnyddwyr gwasanaethau bysiau, mae dibynadwyedd a phrydlondeb yn brif flaenoriaethau—

Alun Davies AC: A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Natasha Asghar AS: Na wnaf. Nid ydych am ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus i gyrraedd yn hwyr i'r gwaith neu orfod codi'n gynnar iawn i gymudo.
Yn fy rhanbarth i yn ne-ddwyrain Cymru, ni fydd mwy nag un o bob 10 taith bws yn cyrraedd ar amser yn ôl defnyddwyr bysiau, a bydd hyn, heb os, yn cynyddu gyda chyflwyno’r terfynau cyflymder 20 mya. O ganlyniad i’r ffigurau cywilyddus hyn, a ydym yn gweld buddsoddiadau enfawr yn y rhwydwaith gwasanaethau bysiau? Na, dim byd. Yn hytrach, mae Llywodraeth Cymru yn credu mai’r ateb fydd gwneud bysiau’n gyhoeddus eto. Ond a ydym yn ymddiried yn Llywodraeth Cymru i allu cyflawni'r gwaith? Nid ar yr ochr hon i’r Siambr, yn anffodus. Rydym wedi gweld y smonach rydych wedi'i wneud o'r GIG, yr economi, felly beth sy'n mynd i fod yn wahanol am wasanaethau bysiau, wrth symud ymlaen?
Mae'r terfynau cyflymder 20 mya hefyd yn chwerthinllyd gan y byddant yn costio oddeutu £30 miliwn, pan allai'r arian hwnnw gael ei fuddsoddi mewn trafnidiaeth gyhoeddus. Fel bob amser, ymddengys eich bod yn llywyddu dros wastraffu arian yn warthus ar fater nad oes unrhyw un o’i blaid.
Rydych hefyd yn sôn am ddatgarboneiddio trafnidiaeth, ac eto, mae’r ffigurau’n adrodd stori wahanol. Beth sy'n newydd yma? Cyflwynwyd bysiau trydan gyda chryn dipyn o sioe gan y Dirprwy Weinidog yng Nghaerfyrddin, ond rydym yn dal i aros yma am gynllun a ariennir gan y Llywodraeth ar hyn, yn wahanol i’r Alban a Lloegr, lle mae eu cynghorau a’u gweithredwyr wedi cael cymorth gyda chostau seilwaith a cherbydau gwyrdd. Fel y soniodd fy nghyd-Aelod, dim ond dau awdurdod lleol yng Nghymru, Caerdydd a Chasnewydd, sydd wedi gwneud cynnydd sylweddol yn y maes hwn, ac er ein bod yn gweld cynlluniau ar gyfer bysiau ychwanegol sy’n bodloni meini prawf eich Llywodraeth eich hun, nid ydym yn gweld unrhyw gymorth diriaethol.
Felly, mae’n bleser gennyf gefnogi cynnig Plaid Cymru heddiw. Mae llawer o bethau o’i le ar safbwynt y Dirprwy Weinidog ar drafnidiaeth gyhoeddus. Ar y naill law, dywed wrthym ei fod yn amlwg yn mynd i gynyddu ein defnydd o drafnidiaeth gyhoeddus, ac ar y llaw arall, mae'n codi rhwystrau yn ein ffordd. Diolch, Lywydd.

Heledd Fychan AS: Mae cael gwasanaethau bysiau'n iawn yn rhywbeth a fydd yn drawsnewidiol i Gymru, ac yn sicr, yn y tymor hir, gwn fod y Dirprwy Weinidog yn rhannu’r angerdd sydd gan lawer ohonom i sicrhau bod gennym rwydwaith bysiau sy’n gweithio i Gymru. Bydd hynny’n cymryd amser, bydd angen buddsoddi, ond yr hyn y soniwn amdano ar hyn o bryd yw’r gwasanaethau y mae pobl yn ein cymunedau’n eu defnyddio ac yn dibynnu arnynt ar hyn o bryd, a’r risg i ddyfodol y gwasanaeth hwnnw. Dyna pam ein bod yn cyflwyno’r ddadl hon, oherwydd sylwadau gan y rhai yr effeithir yn uniongyrchol arnynt gan y toriadau arfaethedig i wasanaethau.
O edrych ar ddata cyfrifiad, sy'n ddiddorol iawn, pan fyddwch yn ymchwilio i berchnogaeth ceir, rydych yn cael darlun o'r cymunedau ynysig lle mae perchnogaeth ceir—. Wyddoch chi, nid yw'n rhywbeth y mae pobl yn dewis ei ddefnyddio bob hyn a hyn. Nid oes unrhyw opsiynau eraill. Nid ydynt yn agos at orsafoedd trenau; teithio ar fws yw'r unig deithio. Mae cyfraddau perchnogaeth ceir yn y rhanbarth rwy'n ei gynrychioli yn amrywio’n fawr. Os edrychwch ar Fro Morgannwg, mae lefelau perchnogaeth ceir yn uchel iawn mewn llawer o leoedd; mae Caerdydd yn amrywio. Fel y byddech yn ei ddisgwyl, yng nghanol y ddinas ei hun, nid oes ceir gan oddeutu 90 y cant mewn rhai wardiau, ond yn amlwg, mae hynny yng nghanol y ddinas—nid yw'n syndod.
Ond rydych yn edrych ar gymunedau fel Glyn-coch, y tu allan i Bontypridd, lle nad oes penderfyniad wedi'i wneud i ymestyn y llinell fetro, er gwaethaf galwadau lleol ynglŷn â'r terfyn yno, ond mae lefelau perchnogaeth ceir ymhlith yr isaf yng Nghymru. I bobl yno, yr hyn y mae’n ei olygu pan nad oes ganddynt wasanaeth bysiau neu os yw bysiau’n dod yn llai aml neu ddim yn dod o gwbl, sy’n broblem enfawr ar hyn o bryd, oherwydd prinder gyrwyr bysiau, yw apwyntiadau ysbyty neu feddyg yn cael eu methu; pobl yn hwyr i'r ysgol neu goleg; yn hwyr i'r gwaith, neu ddim yn cyrraedd y gwaith; llai o gyflog; colli gwaith; casglu plant yn hwyr o'r ysgol; aros yn y glaw am fws nad yw byth yn dod; teimlo'n ynysig, wedi'u datgysylltu, yn gaeth i'w cartrefi; methu bod yn annibynnol.
I blant, mae bysiau'n darparu mynediad cwbl hanfodol at addysg, ond hefyd at glybiau brecwast, clybiau ar ôl ysgol a gweithgareddau allgyrsiol. Mae bysiau'n caniatáu i'w rhieni fyw eu bywydau hefyd. Ond rydym yn gweld, yn gynyddol felly, fod pobl yn colli ysgol, fel y dangosodd Jenny Rathbone, am na allant fforddio cludiant os nad ydynt yn bodloni'r meini prawf i gael cludiant i'r ysgol am ddim, neu am nad oes gwasanaethau bws ar gael.
Felly, os edrychwch ar beth o’r buddsoddiad mewn trenau ar hyn o bryd, fe’i crybwyllwyd yn gynharach yng nghyd-destun rheilffordd Treherbert, sydd hefyd yn fy rhanbarth i. Os edrychwch ar yr ymatebion gan bobl leol i’r cyhoeddiad ar y cynllun a fydd yn cau’r rheilffordd am o leiaf wyth mis—cyfnod sylweddol o amser—wel, i lawer o bobl sy'n byw ger y rheilffordd honno, maent yn gwybod bod y gwasanaethau bysiau naill ai ddim yn bodoli ac yn bryderus iawn am eu bod hefyd wedi gweld, pan fydd gwasanaethau bysiau yn lle trenau yn cael eu defnyddio, fod y galw wedi cynyddu ar fysiau eraill, gan fod pobl yn gwybod nad yw’r cynlluniau bysiau yn lle trenau wedi bod yn gweithio. Mewn egwyddor, maent i fod i weithio, ond nid dyna'r realiti, gan fod pobl wedi bod yn aros am awr, efallai, awr a hanner, i geisio mynd ar fws a ddarparwyd yn lle trên, ac yna mae'r daith yn cymryd cymaint mwy o amser na'r hyn y mae'n ei ddweud ar bapur.
Felly, rydym wedi gweld cynnydd yn y galw am fysiau lleol ar lawer o’r gwasanaethau sydd mewn perygl oni bai bod y cynllun yn cael ei ymestyn. Felly, rydym yn sôn am sicrhau mynediad cyfartal. Gwn fod llawer ohonom yn gweld, o ran ein hymateb i’r argyfwng hinsawdd, fod angen inni annog pobl i geisio newid o ddefnyddio ceir i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus. Ond rhaid derbyn y realiti fod y rhan fwyaf o bobl mewn llawer o'r cymunedau hynny yn defnyddio bysiau'n ddyddiol.
Mater arall sydd wedi’i godi gyda mi yng Nghanol De Cymru yw bod llawer o beiriannau wedi'u torri ar fysiau, ac y gall fod yn ddrud iawn gosod rhai yn eu lle, ac mae’n aml yn cymryd wythnosau i’r peiriannau gyrraedd, os ydynt yn gallu eu cael o Ewrop. Golyga hynny nad oes gennym ddarlun cywir o niferoedd y teithwyr ar rai llwybrau bysiau, a tybed a yw hyn hefyd yn rhywbeth a gafodd ei ddwyn i sylw’r Dirprwy Weinidog, gan ein bod yn dweud nad yw'r niferoedd yno ar gyfer rhai llwybrau, ond mewn gwirionedd, nid oes darlun cywir ar gyfer rhai llwybrau bysiau sy'n allweddol ar gyfer cysylltu ardaloedd fel Pontypridd â rhannau eraill o RhCT.
Rwy’n falch ein bod wedi gallu cytuno, drwy’r cytundeb cydweithio, ar rai meysydd blaenoriaeth allweddol lle hoffem weld mwy o fuddsoddiad, ac mae hwn yn un ohonynt, ond yn hollbwysig, credaf fod rhaid inni feddwl am yr holl ffyrdd y gallwn fynd i'r afael â'r materion uniongyrchol yma, a'r hyn y gofynnwn amdano yw estyniad, fel y gallwn sicrhau'r gwasanaethau y mae pobl yn dibynnu arnynt ar hyn o bryd am y rhesymau a amlinellwyd, wrth inni weithio ar atebion hirdymor. Diolch.

Huw Irranca-Davies AC: A gaf fi ddechrau drwy ddiolch i Blaid Cymru am gyflwyno’r ddadl hon, fel y gwnaeth Jenny, yn wir, a hefyd drwy gytuno â llawer o’r sylwadau a wnaed, gan Delyth yn ei sylwadau agoriadol, a hefyd gan Heledd? Roeddent yn pwysleisio’n fawr iawn mai mater o gyfiawnder cymdeithasol ac amgylcheddol yw hwn, neu os ydych am roi hynny mewn termau lleyg, yr unigolyn ar ben uchaf cwm Garw sy’n gweithio mewn swydd gofal cymdeithasol, sydd angen cyrraedd yno ar gyfer ei shifft hwyr gyda'r nos a dychwelyd yn gynnar iawn yn y bore at eu teulu a mynd i'r gwely, fel y gallant fynd yn ôl i'r shifft nesaf. Felly, rwy’n cytuno â hynny oll.
Y cwestiynau y maent yn eu gofyn yw'r cwestiynau cywir. Y broblem yw—gan edrych ar y Gweinidog—nid wyf yn siŵr a ydym wedi clywed yr atebion. Oherwydd y cwestiwn a ofynnais i Delyth, ac mae'n gwestiwn dilys—a daliais rhag ymyrryd, os caf ofyn yn union yr un peth i chi, Delyth—yw i gydnabod bod y gronfa frys eisoes wedi'i thynnu'n ôl yn Lloegr ac rydym eisoes wedi gweld yr effaith yno ar wasanaethau yn Lloegr. Roedd yn drueni na allwn wneud ymyriad i ofyn hynny i'r siaradwr Ceidwadol, gan nad oedd yn derbyn ymyriadau. Rwy'n croesawu ymyriadau, gyda llaw, os oes unrhyw un yn dymuno gwneud un.
Y broblem yw nad oedd unrhyw gynnydd o gwbl ar gyfer gwasanaethau bysiau neu drafnidiaeth wedi'i ddarparu yn y gyllideb rydym newydd ei chlywed. Dylai fod wedi bod. Dylai fod wedi bod, yn sicr, i roi cyfnod pontio hirach i ni, fel y gallem gael y trafodaethau hyn, ond ni roddwyd unrhyw gynnydd. Felly, 18 mis, y cwestiwn yw: faint yn ychwanegol fydd hynny'n ei gostio i Lywodraeth Cymru ei wneud, ac o ble mae Plaid Cymru'n credu y dylai'r arian hwnnw ddod? Oherwydd dyna'r dewis gwirioneddol anodd. Felly, rwy'n cytuno â’r cwestiynau a ofynnwyd gennych. Yn anffodus, nid yw’r atebion mor syml â hynny.
Mae’n wir, heb os—fel unrhyw un sydd wedi ymdrin â’r cwmnïau bysiau dros y ddwy a thair blynedd diwethaf mewn trafodaethau llawn tensiwn, fel a gefais yn Rhondda Cynon Taf a Phen-y-bont ar Ogwr gyda First Cymru a darparwyr eraill, wrth inni weld gwasanaethau’n mynd, gyda llaw—ond a bod yn onest, ni fyddai unrhyw wasanaethau yno ar hyn o bryd oni bai am y £150 miliwn o gymorth ychwanegol a roddwyd gan Lywodraeth Cymru. Mae hynny'n ffaith. Byddent wedi mynd i'r wal. Ni fyddai neb o’r bobl hynny, hyd yn oed gyda’r gwasanaeth cyfyngedig, yn mynd i'w swyddi, yn cyrraedd eu hapwyntiadau gyda'r meddyg, yn gallu cymdeithasu, i ymdopi â’r ynysigrwydd rydym yn sôn amdano'n aml yn y Siambr. Mae wedi'i gadw i fynd, ac mae i’w groesawu ac nid yw’n cael ei adlewyrchu, yn rhyfedd ddigon, yng nghynnig Plaid Cymru. Cafodd ei adlewyrchu yn sylwadau Delyth, ond nid yn y cynnig, fod Llywodraeth Cymru, mewn gwirionedd, wedi mynd ymhellach ac wedi'i ymestyn i gael y sgyrsiau pellach hynny. [Torri ar draws.]
Fe wnaf ildio i’r Aelod, er fy mod yn nodi nad oedd yn awyddus i gael dadl yn gynharach, ond rwy’n fwy na pharod i gael dadl.

Natasha Asghar AS: Diolch yn fawr iawn am y cyfle i ymyrryd. Nid wyf yn hoffi ymyrryd, gan fy mod am roi cyfle i bawb siarad. Dyna pam na dderbyniais yr ymyriad fy hun—dyna'r unig reswm pam. Fy newis personol i yw hynny, Lywydd. Mae hynny'n gwbl iawn; dyna fy newis personol. Mae gennyf hawl i'w wneud, fel chithau—

Ie, ie, parhewch â’ch ymyriad ar y pwnc.

Natasha Asghar AS: Ond i ddod yn ôl at y pwynt, roeddech am ofyn y cwestiwn i mi ynglŷn â'r cyllid ar gyfer hyn. Nawr, rwy'n ddigon ffodus, ac rwyf wedi dweud hyn droeon. Rydych yn sôn am £150 miliwn, ond fe ddywedaf wrthych ble'n union y gallech fod wedi arbed £155 miliwn: pe bai’r Llywodraeth hon, Llywodraeth Lafur Cymru, wedi trafferthu codi’r ffôn a ffonio San Steffan i egluro ble y gallent fod wedi gwario'r £155 miliwn yn ychwanegol a roddwyd iddynt gan San Steffan yn y lle cyntaf, ni fyddech wedi colli'r arian hwnnw yn ôl i San Steffan, arian a oedd yma i bobl Cymru, ond ni chyrhaeddodd. Felly, diolch yn fawr iawn.

Huw Irranca-Davies AC: Credaf fy mod wedi clywed yr ymyriad nawr, Lywydd. Roedd yn ymyriad hir. Efallai nad oedd yr Aelod yma ddoe yn y ddadl a gawsom yng nghwestiynau’r Prif Weinidog, lle mai’r realiti anodd yw ein bod, ar hyn o bryd, mewn termau real, £900 miliwn ar ein colled—£900 miliwn ar ein colled—ac o ran datblygu fflyd newydd o fysiau trydan ac ati, rydym wedi cael ychwanegiado £1 filiwn. Mae hyn yn warthus. Felly, diolch am eich ymyriad, gan ei fod dangos pa mor wan yw dadl y Ceidwadwyr ar gefnogi trafnidiaeth gyhoeddus.
Rhaid imi ddweud—gwn nad wyf yn edrych yn ddigon hen, Lywydd—ond yn ddiweddar, cefais fy mhàs bws—

Member of the Senedd: Na. [Chwerthin.]

Huw Irranca-Davies AC: Diolch. [Chwerthin.] Rwyf o ddifrif yn teimlo’n fwy fel dinesydd o Gymru oherwydd y ddarpariaeth gyffredinol honno, ond yr her sydd gan y Gweinidog yw gweithio dros yr ychydig fisoedd nesaf—ac mae’n gweithio’n galed gyda’r cwmnïau bysiau a chydag awdurdodau lleol—i ddefnyddio’r seibiant byr iawn hwn i ddod o hyd i ffordd ymlaen sy’n gynaliadwy. Nid wyf yn eiddigeddus o'i orchwyl yn hynny o beth.
Gadewch imi wneud un neu ddau o bwyntiau, gan inni gael ymyriad hir, gyda'ch disgresiwn chi, Lywydd. Yn y tymor hir, rhaid inni fwrw ymlaen â'r gwaith o wrthdroi’r dadreoleiddio trychinebus hwn, oherwydd wedyn, gallwn o leiaf gael y ddadl ddemocrataidd gyda'r bobl sydd â buddiant uniongyrchol wrth benderfynu ble mae gwasanaethau’n mynd. Yn y tymor hir, mae’n rhaid inni wneud hynny.
Yn y tymor hir, rhaid inni ddod o hyd i becyn ariannu mwy cynaliadwy hefyd. Ond wyddoch chi beth arall sydd angen i ni ei wneud? Defnyddio'r bysiau. Oherwydd dyna'r her fwyaf un, ac nid yn unig ar gyfer y cyhoedd, oherwydd os ydych yn mynnu gwasanaeth cyhoeddus a bysiau er mwyn i bobl dlawd eu defnyddio'n unig, bydd gennych wasanaeth gwael yn y pen draw. Mater i bob un ohonom—pob un ohonom, gan gynnwys fi fy hun gyda fy mhàs bws—yw mynd ar y bysiau hynny nawr a'u defnyddio, gan mai'r ffordd i dyfodol diogel iawn i fysiau—nid trenau'n unig, ond bysiau—yw os yw pob un ohonom yn mynd arnynt, neu fel arall, os na fyddwn yn eu defnyddio, byddwn yn eu colli.

Sioned Williams MS: Yng nghwm Tawe, lle rwy'n byw, nid oes unrhyw drenau—dim o gwbl. Mae'r un peth yn wir am gymoedd cyfagos cwm Dulais, cwm Nedd a chwm Afan. Ac er bod rhai llwybrau beicio gwych, mae daearyddiaeth a thirwedd y cymoedd hyn yn gwneud teithio llesol yn fwy heriol nag mewn ardaloedd trefol eraill yng Nghymru. Maent yn ardaloedd sy’n gwbl ddibynnol ar fysiau ar gyfer trafnidiaeth gyhoeddus. A hoffwn wneud y pwynt hwn yn gwbl glir, oherwydd weithiau, mae'r ddadl hon wedi'i fframio o amgylch poblogaethau gwledig yn erbyn poblogaethau trefol neu'r defnydd o drafnidiaeth reilffordd yn erbyn bysiau.
A ffactor arall yr hoffwn ei ychwanegu i'r gymysgedd, fel y gwnaeth Heledd Fychan yma, yw perchnogaeth ceir, neu'n hytrach, diffyg perchnogaeth ceir. Mae bysiau’n gwasanaethu pobl heb geir, ac mae gan gymunedau’r Cymoedd rwy'n eu cynrychioli yng Ngorllewin De Cymru lefelau perchnogaeth ceir sy’n is na’r cyfartaledd cenedlaethol. Yn syml, mae prynu a rhedeg car yn anfforddiadwy, ac felly, y bws yw’r unig ddewis—yr unig ffordd y gall llawer o bobl o bob oed gael mynediad at waith, addysg, gofal iechyd, siopau, gweithgareddau hamdden a chymdeithasol. Felly, os ydych yn byw yn yr ardaloedd hyn a heb fod yn berchen ar gar, mae sut y gallwch symud o le i le eisoes yn gyfyngedig. Ac mae nifer y cwynion a gaf am doriadau i wasanaethau sydd eisoes yn wasanaethau sgerbwd yn enfawr, a hoffwn rannu rhai ohonynt gyda chi, gan mai'r ddadl hon yw'r lle priodol i'r bobl hyn leisio'u barn, fel y mae llawer o Aelodau wedi'i ddweud.
Dywedodd un fenyw 37 oed wrthyf ei bod yn dibynnu’n llwyr ar wasanaethau bws. Roedd yn arfer defnyddio’r bws i fynd i’r gwaith bob dydd: un bws o’i phentref yng nghwm Nedd i Gastell-nedd ac yna un o Gastell-nedd i’w gweithle ychydig y tu allan i Bort Talbot. Ond arweiniodd oedi cyson at golli ei chysylltiad, a chyrraedd y gwaith yn hwyr. Nid yw'n gweithio yno mwyach. Mae toriadau diweddar i fysiau a llai o wasanaethau yn y Cymoedd wedi golygu, pe bai’n dal i gael ei chyflogi yno, y byddai taith a oedd eisoes yn cymryd dros awr yn cymryd mwy fyth, a hynny os yw'r bws yn dod o gwbl. Gan ei bod yn chwilio am waith ar hyn o bryd, dywed fod rhaid iddi ystyried lefelau presennol o wasanaeth wrth ystyried cyfleoedd, sy'n cyfyngu ar y swyddi y gall ymgeisio amdanynt.
Mae menyw arall, y mae ei hiechyd yn dirywio, yn defnyddio car ar hyn o bryd, ond yn poeni na fydd yn gallu gyrru cyn bo hir, a dywed ei bod yn poeni'n fawr am heneiddio yn ei chymuned. Dywedodd gwraig sy'n byw yng Ngodre'r-graig wrthyf fod y gwasanaeth eisoes yn wael. Mae'n teimlo y byddai'n cael ei thorri i ffwrdd yn llwyr pe bai unrhyw doriadau pellach i wasanaethau. Mae'n bryderus iawn am ei mab, sydd i fod i ddechrau yng ngholeg Castell-nedd ym mis Medi. Byddai colli gwasanaeth yn golygu na fyddai'n gallu mynychu. Mae ei chwaer yn gweithio yn Ysbyty Treforys. Nid yw'n gyrru, ac mae gwasanaethau bws rheolaidd a dibynadwy yn hanfodol i'w gwaith.
Ac nid cymunedau’r Cymoedd yng Ngorllewin De Cymru yn unig mo hyn. Cymuned yng Nghastell-nedd yw Dyffryn Clydach, ond mae ar fryn hir, serth—hir iawn. Mae llawer o drigolion wedi dweud wrthyf yno eu bod yn teimlo eu bod wedi'u torri i ffwrdd yn llwyr ar y penwythnos am nad oes bws ar ddydd Sadwrn, ac felly ni allant fynd i ganol y dref yng Nghastell-nedd hyd yn oed, i fynd i siopa neu i gyfarfod â phobl oherwydd diffyg bysiau.
Ond os yw bysiau'n achubiaeth, mae cost tocynnau hefyd yn rhwystr yn aml, a chredaf fod hyn hefyd yn rhywbeth y mae'n rhaid inni ei ystyried. Dywed mam o Gastell-nedd ei bod yn cael trafferth gyda chost y tocyn os oes angen iddi fynd i hebrwng ei phlentyn o'r ysgol os yw'n sâl neu os oes ganddynt ymarfer ar ôl ysgol.
Felly, nid yw cyflwr echrydus gwasanaethau bysiau mewn ardaloedd fel fy un i yn ddim byd newydd. Gwasanaethir Gorllewin De Cymru yn bennaf gan First Cymru, gyda nifer o lwybrau'n cael eu gwasanaethu gan South Wales Transport, Adventure Travel a Stagecoach. Er bod llawer o'r gwasanaethau rhwng y prif ardaloedd trefol, Pen-y-bont ar Ogwr, Port Talbot, Castell-nedd ac Abertawe, yn cael eu rhedeg ar sail fasnachol ac yn cael llawer o ddefnydd, mae gan lawer o ardaloedd y Cymoedd lai o wasanaethau, fel y nodais. Ac yng nghwm Tawe a chwm Aman yn enwedig, mae gwasanaethau’n hynod dameidiog ac anfynych. Gall taith 15 munud mewn car gymryd ymhell dros awr ar fws, a hyd yn oed yn fwy ar brydiau. Ac fel y dywedais, ceir llawer o leoedd lle nad oes unrhyw wasanaethau ar y penwythnos, neu wasanaethau penwythnos cyfyngedig iawn. A gall argaeledd bysiau gyda'r nos olygu na fydd pobl yn gallu mynychu digwyddiadau ar ôl 6 p.m. neu gyrraedd adref, fel y soniodd Huw, ar ôl gwaith shifft. Bydd unrhyw doriadau i wasanaethau bysiau yn gwaethygu'r anawsterau hyn, gan gyfyngu ar symudedd mwy fyth o bobl.
Yn ystod gwyliau haf 2021, lansiodd Cyngor Abertawe eu menter bysiau am ddim. Ers y treial cychwynnol hwnnw, mae wedi cael ei ailadrodd sawl gwaith yn ystod gwyliau ysgol. Mewn gohebiaeth â’r cyngor, yn gofyn a oeddent wedi gwerthuso hyn a’i effaith, dywedwyd wrthyf fod tystiolaeth anecdotaidd o arolwg cwsmeriaid a gynhaliwyd ym mis Rhagfyr y llynedd yn nodi na fyddai 25 y cant o’r bobl sydd wedi defnyddio’r cynllun wedi teithio fel arall. Er ei bod yn amlwg fod y cynllun yn boblogaidd ac wedi arbed arian i bobl pan oedd yn weithredol, dywedodd Cyngor Abertawe fod natur y fenter wedi'i gwneud yn anodd asesu'r effeithiau mwy hirdymor. Gyda chynlluniau tebyg yn cael eu gweithredu neu eu harchwilio mewn rhannau eraill o’r wlad, pa ymdrechion y mae’r Llywodraeth yn eu gwneud, ar y cyd â gweithredwyr gwasanaethau ac awdurdodau lleol, i fonitro a dadansoddi effaith fwy hirdymor y cynlluniau hyn ar niferoedd teithwyr? O ystyried mai un o’r problemau sy’n wynebu’r sector bysiau yw llai o deithwyr, oni ddylem edrych ar yr effaith y gall ymyriadau fel hyn ei chael ar nifer y bobl sy’n defnyddio bysiau, ac archwilio ffyrdd y gellir eu cyflwyno ar raddfa fwy os ceir tystiolaeth eu bod yn llwyddiannus wrth annog pobl i newid dulliau teithio?
Yn y cyfamser, mae pobl fel y rheini sy'n byw yng nghwm Tawe, cwm Nedd, cwm Dulais a chwm Afan yn teimlo bod pawb wedi anghofio amdanynt, yn ddiwerth ac yn bryderus. Nid ydynt yn deall pam fod rhai ardaloedd yn cael bysiau a threnau newydd sgleiniog, a'r sôn cyson am Gymru wyrddach, lanach yn y lle hwn, pan fydd y cymunedau y maent yn byw ynddynt yn cael eu gadael ar ôl. Lywydd, mae'n rhaid dod o hyd i ateb, ac rwy'n awyddus iawn i glywed pa gamau y gall y Llywodraeth eu cymryd i fynd i'r afael â hyn, gan fod angen iddynt fynd i'r afael â hyn.

Janet Finch-Saunders AC: Diolch i Blaid Cymru am y ddadl hon heddiw. Byddaf yn cefnogi'r cynnig heb ei ddiwygio sy'n nodi'n briodol y pryder difrifol a wynebwn yng Nghymru, gyda chanslo gwasanaethau trafnidiaeth ar raddfa fawr gan adael cymunedau ledled Cymru yn teimlo'n ynysig iawn. Mae'r argyfwng trafnidiaeth gyhoeddus eisoes wedi ein taro yn Aberconwy, ac rydym ni, fy etholwyr, wedi cael ein gadael heb fodd o gyrraedd y gwaith, ysgolion, prifysgol, y doctor, i brynu bwyd, ac ati, a hynny heb fawr o rybudd. Ac mae'n rhaid imi fod yn onest, nid wyf yn hoffi pwyntio bys, ond rwy'n eich beio chi, Lee Waters, oherwydd rydych chi wedi cael pob cyfle i fynd i'r afael â'r mater brys hwn ac rydych wedi anwybyddu pawb yn llwyr.

Huw Irranca-Davies AC: A wnewch chi ildio?

Janet Finch-Saunders AC: Gwnaf, wrth gwrs.

Huw Irranca-Davies AC: Tybed a allech chi ddweud wrthyf sut mae Llywodraeth y DU—mae'n ddrwg gennyf, Llywodraeth Lloegr—wedi mynd i'r afael â hyn, gyda chanslo'r cynllun brys ar gyfer y sector bysiau a'r toriad o 10 y cant nawr yn y gwasanaethau sy'n cael eu darparu ar unwaith?

Janet Finch-Saunders AC: Iawn. Fel cyd-Aelod yma, cawn ein hethol yn Aelodau o Senedd Cymru yma, felly fy mhryder i yw—. Byddwn yn dychmygu y bydd ASau draw yn Lloegr yn dal Llywodraeth y DU yn atebol, os oes angen iddynt, ond fy ngwaith i yw craffu ar y Llywodraeth hon a Lee Waters yn benodol.
Nawr, rwy'n siomedig, Ddirprwy Weinidog, eich bod chi, gyda Trafnidiaeth Cymru, Cyngor Gwynedd—Plaid Cymru—Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy, wedi caniatáu i'r T19 rhwng Blaenau Ffestiniog a Llandudno gael ei ddirwyn i ben heb fawr o rybudd. Tair wythnos—tair wythnos—sydd wedi mynd heibio ers i'ch swyddogion Trafnidiaeth Cymru wneud addewid, yn fy nghyfarfod rhithiol o randdeiliaid, i edrych ar wasanaeth fflecsi dyffryn Conwy a'r 19X fel atebion posib. Mae'r gweithredwyr bysiau hyn wedi cynnig atebion ond wedi cael eu hanwybyddu. Mae'n frawychus. I ddyfynnu cwmni bysiau yn Aberconwy, 'Nid yw Trafnidiaeth Cymru yn cyfathrebu nac yn gohebu ac nid oes ganddynt arbenigedd yn y farchnad. O draciau i darmac, mae Trafnidiaeth Cymru wedi'u llethu'n ddifrifol.' Eu geiriau hwy, nid fy ngeiriau i. Mae hyn yn effeithio ar y bobl fwyaf bregus yn y gymdeithas, ac mae Trafnidiaeth Cymru'n gwybod hynny. Maent hwy eu hunain wedi dweud nad oes gan 13 y cant o gartrefi Cymru gar at eu defnydd. Mae gan 25% o ddefnyddwyr bysiau anabledd neu salwch hirdymor. Ac mae Sustrans Cymru—fe fyddwch chi'n cofio Sustrans Cymru, Lee—wedi dweud bod tlodi trafnidiaeth yn brofiad cyffredin yma yng Nghymru. Byrdwn Plaid Cymru yw'r cynllun brys ar gyfer y sector bysiau, ac rwy'n cefnogi hynny—wrth gwrs fy mod—ond nid yw'n ddigon. Nid oes gennyf unrhyw wrthwynebiad i ymestyn cyllid y cynllun brys ar gyfer y sector bysiau am o leiaf 18 mis, ond gadewch inni fod yn glir, ni fyddai camau o'r fath yn darparu sicrwydd ariannol mwy hirdymor i weithredwyr bysiau ledled Cymru. I ddyfynnu rhanddeiliad, 'Ateb ariannol dros dro yw'r cynllun brys ar gyfer y sector bysiau, wedi'i gynllunio i wneud iawn am golledion i fusnesau sy'n gwneud fawr ddim, os rhywbeth, i ddenu cwsmeriaid yn ôl ar eu bysiau mewn gwirionedd'.
Nawr, rwy'n gwybod ei fod yn eithaf tebyg i'r swyddfeydd post gyda bysiau. Os nad ydych chi'n ei ddefnyddio, rydych chi'n mynd i'w golli, ac nid wyf yn meddwl eich bod chi'n cael y neges honno allan ddigon. Fel arfer mae'n llawer rhy hwyr ac mae pobl yn teimlo wedi'u gadael ar ôl ac yn ynysig. Nid yw lefelau defnydd lleol o fysiau ond tua 75 y cant i 80 y cant o'r lefelau cyn y pandemig, felly dywedwch wrthyf heddiw beth mae Llywodraeth Cymru'n ei wneud am hynny? Mae angen ymgyrch fawr arnom sy'n cynnwys Llywodraeth Cymru, Trafnidiaeth Cymru, awdurdodau lleol a phob gweithredwr i farchnata gwasanaethau, nid yn unig er mwyn cael penolau ar seddi bysiau, ond i argyhoeddi'r cyhoedd mai defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus yw'r ffordd orau o gael mynediad at siopau, gweithgaredd cymdeithasol a gwaith. Dylai'r cynllun brys ar gyfer y sector bysiau fod yn ddibynnol ar allu i brofi twf, buddsoddiad, gwelliant yn ansawdd y gwasanaeth a marchnata mawr. Fodd bynnag, mae gweithredwyr bysiau y siaradais i â hwy wedi rhybuddio ynglŷn â phroblem enfawr sydd ond ychydig o arosfannau i ffwrdd, sef y syniad hwn o fasnachfreinio. Mae un cwmni bysiau wedi ysgrifennu ataf i ddweud, 'Nid oes gennym unrhyw ddealltwriaeth o'r hyn y mae masnachfreinio yn ei olygu i'r sector'—[Torri ar draws.] A ydych chi eisiau ymyrryd? [Torri ar draws.] Popeth yn iawn.
'Mae bod yn gyfan gwbl yn y tywyllwch yn golygu na allwn gynllunio na buddsoddi yn ein busnesau nac mewn cynnal gwasanaethau allweddol'. Nawr, fel rhywun sy'n dod o'r sector preifat fy hun, mae nifer y bobl yn y sector preifat sy'n gofidio am y diffyg crebwyll busnes yn eich adran—. Yn fwy pryderus fyth, mae yna bryder yn y sector nad ydych chi, hyd yn oed chi, y Dirprwy Weinidog, a Trafnidiaeth Cymru, yn gwybod ychwaith. Mae unigolion sy'n gweithio yn y sector wedi awgrymu wrthyf y bydd gweithredu model masnachfreinio tebyg i un Llundain—dewch, Blaid Cymru, ni fyddwch yn hoffi hyn—ledled Cymru'n costio o leiaf £300 miliwn y flwyddyn. Nid yw'n syndod, felly, fod y sector yn galw'n briodol am esboniad clir pam eich bod yn credu bod masnachfreinio yn hynod o hyfyw. [Torri ar draws.] Fe dderbyniais ymyriad.
Ar draws y diwydiant bysiau a choetsys, mae yna amheuaeth enfawr a yw Llywodraeth Cymru a Trafnidiaeth Cymru â gallu mewn gwirionedd i lunio, contractio a rheoli fframwaith masnachfraint ar gyfer Cymru gyfan. Lywydd, mae angen inni glywed gan y Dirprwy Weinidog heddiw nid yn unig sut y bydd yn cefnogi cwmnïau bysiau yn y tymor byr, ond sicrwydd bod y cynllun mwy hirdymor i fasnachfreinio yn fforddiadwy ac yn ymarferol hyd yn oed. Nid oes angen i mi eich atgoffa sut mae Llywodraeth Cymru wedi ymdrin â'i pherchnogaeth ar faes awyr. Diolch, Lywydd.

Luke Fletcher AS: Bydd y rhan fwyaf ohonom ni yma yn adnabod rhywun sy'n dibynnu'n llwyr ar fysiau i gyrraedd rhywle—boed hynny'n aelodau o'r teulu neu'n etholwyr, mae pobl angen bysus i gyrraedd y gwaith, i gyrraedd y siop, i gyrraedd yr ysgol, i apwyntiadau meddygol, neu i gael mynediad at hamdden. Yn sicr, mae'n wir yn fy rhanbarth i—cymunedau sy'n cael eu tanwasanaethu gan y rhwydwaith rheilffyrdd, er enghraifft—fod pobl yn ddibynnol ar fysiau i fyw eu bywydau, a'u byw'n dda. Fel sydd wedi sôn yn barod, mae mynediad i fysiau yn fater cyfiawnder cymdeithasol ac mae'n fater newid hinsawdd, ond, ar ben hynny, mae e hefyd yn fater economaidd. Mae'n dylanwadu ar allu pobl i gael mynediad at waith a pha waith y gall y bobl hynny ei gyrraedd, ond mae e hefyd yn penderfynu pa wasanaethau sydd ar gael i bobl. Gyda'r cynnydd mewn siopa ar-lein a marwolaeth araf y stryd fawr, mae bysiau'n mynd i fod yn hanfodol er mwyn caniatáu i gwsmeriaid gefnogi busnesau yn y dref.

Luke Fletcher AS: Rwyf fi a chyd-Aelodau wedi codi'r mater hwn dro ar ôl tro. Nid yw cymunedau yn fy rhanbarth i'n cael eu gwasanaethu'n llawn gan drafnidiaeth gyhoeddus. Nid yw'n help fod yna ddiffyg buddsoddiad mewn rheilffyrdd gan Lywodraeth y DU, er enghraifft. Os edrychwn ar Ogwr, nid yw mwyafrif llethol yr etholaeth yn cael ei gwasanaethu gan y rheilffyrdd. Ac nid yw hon yn nodwedd sy'n perthyn i Ogwr yn unig; mae'n rhywbeth sydd i'w weld ledled Cymru. Fel y dywedais o'r blaen, mae cymoedd yn fy rhanbarth yn dibynnu'n llwyr ar wasanaethau bws ar gyfer trafnidiaeth gyhoeddus—o gymoedd Ogwr i gymoedd Nedd a Thawe. Mae llawer o'r ardaloedd hyn yn ddibynnol ar y gwasanaethau hyn ac er hynny, mae gwasanaethau dan fygythiad cyson o gael eu torri neu gael eu newid oherwydd nad ydynt yn broffidiol mwyach.
Nawr, y gwir amdani yw, cyn belled â bod gwasanaethau bws yn nwylo cwmnïau sy'n cael eu cymell gan elw, ni fyddant byth yn cael eu hysgogi gan anghenion ein cymunedau. Dyna'r gwir sylfaenol. Methiant arall polisi Thatcheraidd ac un y mae angen i ni ymrafael ag ef. Lle mae angen gwasanaethau, yn bennaf mewn cymunedau incwm isel, fe wyddom eu bod fwy neu lai'n absennol ac o ansawdd gwael, ond lle gall pobl fforddio talu mwy am y gwasanaethau hyn, mae ansawdd y gwasanaeth yn wych. Mae Huw wedi gwneud y pwynt yn barod—ac mae Huw a minnau'n aml yn taro ar ein gilydd ar drafnidiaeth gyhoeddus—ond mae angen inni flaenoriaethu ei ddefnydd. Mae angen inni annog eraill i'w ddefnyddio. Rydym ar fin gwneud y broblem yn waeth, ac yn y pen draw, os ydym am wireddu gweledigaeth o Gymru werdd gyda thrafnidiaeth gyhoeddus yn brif ddull o deithio, mae angen inni gael bysiau'n iawn, ac mae angen inni annog eu defnydd uwchlaw popeth arall. Mae hynny'n golygu bod mewn dwylo cyhoeddus, sy'n golygu ymwneud y gymuned wrth fapio llwybrau—pŵer yn unrhyw fan lle ceir pobl.
Rwyf hefyd yn falch o glywed cludiant ysgol yn cael ei godi, mater y mae gwir angen inni ei ddatrys. Y glaw rydym wedi'i gael dros y dyddiau diwethaf, ac mae plant wedi bod yn cerdded yn y glaw hwnnw, dros awr, yn cyrraedd yr ysgol yn wlyb diferol. Ar drafnidiaeth ysgol, byddwn yn gwerthfawrogi eglurder ar ddau bwynt. Yn gyntaf, a oes gan Lywodraeth Cymru rôl yma? Yn dibynnu ar bwy y byddwch chi'n gofyn iddynt, fe gewch chi ymatebion gwahanol. Yn ail, fel arfer, sut y telir am gontractau? A wneir hynny yn ôl llwybr neu yn ôl y nifer o blant? Mae gennym enghreifftiau o fysiau hanner gwag yn mynd heibio i blant, er enghraifft, ac mae gennym enghreifftiau o fysiau'n stopio ar strydoedd gyda rhai plant ar y stryd honno yn cael mynd ar y bws ac eraill nad ydynt yn cael gwneud hynny oherwydd rheol brodyr a chwiorydd y gwn ei bod yn weithredol ym Mhen-y-bont ar Ogwr; mae'n bosibl fod awdurdodau lleol eraill yn ei defnyddio. Ni chânt ddefnyddio'r gwasanaeth, yn y bôn, ac mae rhieni'n awyddus iawn i weld eu plant yn cyrraedd yr ysgol yn ddiogel ac yn sych, a hoffwn gael rhywfaint o eglurder ar y mater hwnnw gan y Gweinidog.

Jane Dodds AS: Diolch i Blaid Cymru am y cynnig hwn. Byddaf yn cefnogi'r cynnig heb ei ddiwygio.
Gadewch imi ddweud stori fach wrthych am guro ar ddrysau mewn pentref o'r enw Llangynog, sydd ychydig i'r de o Lanwddyn, ger llyn Efyrnwy. Deuthum ar draws dynes a ddywedodd wrthyf am y gwasanaeth bws yr oedd hi'n ei gael bob wythnos gyda'i ffrindiau, yn cael ei redeg gan Tanat Valley Coaches, sydd wedi'u lleoli yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant. Unwaith bob dydd Mawrth, byddai'r bws yn eu codi i gyd tua 11 y bore. Byddent yn mynd i Groesoswallt, mewn gwirionedd—yn Lloegr, mae arnaf ofn—i gael gwneud eu gwalltiau, i wneud eu siopa ac i gael paned o goffi, a byddent yn dod yn ôl. Dyna'r unig wasanaeth bws, unwaith yr wythnos. Ond i fynd yn ôl at bwynt Delyth, roedd mor bwysig i'r gymuned honno. Câi ei redeg gan Tanat Valley Coaches, cwmni yr ymwelais â hwy. Roedd yn wasanaeth a oedd yn cynnig gwasanaethau bws i ysgolion hefyd, ac mewn gwirionedd, fe ddywedasant wrthyf eu bod yn gwneud colled, ond roeddent yn teimlo ei bod hi mor bwysig eu bod yn parhau gyda'r adnodd cymunedol hwn. Rwy'n eu canmol ac yn eu cefnogi am hynny. I'r cymunedau gwledig hynny, fe wyddom—. Mae llawer ohonom yn eu cynrychioli ac rydym wedi clywed gan lawer o Aelodau yma pa mor hanfodol ydynt. Roedd y cynllun brys ar gyfer y sector bysiau mor hanfodol iddynt hefyd i ddiogelu'r gwasanaethau hynny, ac rydym bellach yn wynebu ymyl clogwyn gyda chyllid. Rwy'n cytuno'n llwyr â phopeth sydd wedi cael ei ddweud am ddadreoleiddio hefyd, ond mewn ardaloedd gwledig, mae angen ateb arnom. Rwy'n cytuno â'r Gweinidog fod angen cyllid hirdymor. Byddai'n drychinebus i'n cymunedau pe baem yn colli'r cynllun brys ar gyfer y sector bysiau ar ei ffurf bresennol. Bu'n achubiaeth. Mae Graham Vidler o'r Cydffederasiwn Cludiant Teithwyr wedi dweud y byddai rhai cymunedau yng nghefn gwlad gorllewin Cymru yn cael eu hynysu'n gyfan gwbl. Mae angen inni sicrhau nad yw llwybrau pwysig sy'n cysylltu cymunedau â gwasanaethau, fel rydych chi wedi clywed, mewn lleoliadau gwledig, fel ysbytai lleol ac ysgolion, yn gweld gostyngiad sylweddol yn eu gwasanaethau.
Mae angen sicrwydd ar ardaloedd gwledig, ac mae angen buddsoddiad ar ein cymunedau. Rydym i gyd eisiau hyrwyddo economi gynaliadwy yn ein hardaloedd gwledig, ond mae'n dibynnu ar gysylltiadau trafnidiaeth gyhoeddus gweddus, ac yn ymwneud â dirywiad hirdymor yn y defnydd o fysiau. Rwy'n ategu pwynt Huw Irranca-Davies hefyd: mae angen inni eu defnyddio, neu fe wnawn eu colli. Rwy'n edrych ymlaen at gyflwyno'r gwasanaeth bws Fflecsi, sydd wedi'i dreialu. Mae wedi creu argraff fawr arnaf, ar ôl ei weld yn sir Benfro, felly rwy'n edrych ymlaen at glywed mwy am hwnnw.
Rydym yn gwybod na allwn gyflawni sero net heb gynyddu'r defnydd o fysiau. Mae effaith ymyl clogwyn bellach yn golygu y gallai'r diwydiant bysiau wynebu trychineb i deithwyr ac i'r diwydiant, ac mae'n tanseilio ymrwymiad y Llywodraeth i nodau amgylcheddol. Yng Nghymru y ceir y gyfradd uchaf o gymudo ceir yng ngwledydd y DU eisoes, ac mae angen inni sicrhau ein bod yn edrych ar iaith argyfwng hinsawdd drwy'r lens honno. Rwy'n cymeradwyo'r adolygiad ffyrdd. Rwy'n credu mai fi oedd yr unig Aelod yma mae'n debyg a gefnogodd yr adolygiad ffyrdd heb unrhyw amodau o gwbl. Felly, diolch i chi am hwnnw, ac mae angen inni symud ymlaen ar hynny; mae hynny'n bwysig iawn.
Rwyf wedi bod yn argymell ers amser hir hefyd y dylid cyflwyno teithio am ddim ar fysiau i bawb dan 25 oed. Byddai'n cael effaith drawsnewidiol ar fywydau llawer o bobl ifanc, eto, yn enwedig yn yr ardaloedd gwledig hynny. Gobeithio y bydd y Gweinidog yn ategu ei uchelgeisiau drwy weithredu. Mae angen inni roi'r sicrwydd sydd ei angen arnynt i weithredwyr bysiau i ddarparu'r gwasanaethau sydd eu hangen arnom ni ar gyfer twf cynaliadwy yn y math o ardaloedd gwledig rwy'n eu cynrychioli. Nid wyf yn credu y gallwn dynnu'r cymorth brys yn ôl nes bod gennym o leiaf gynllun ariannu priodol ar waith, oherwydd dyna sydd ei angen ar wragedd Llangynog. Diolch yn fawr iawn.

Alun Davies AC: Rwy'n credu ei bod yn bwysig inni gael cyfle i drafod y pwyntiau hyn yn y fforwm hwn, fel rydym yn ei wneud y prynhawn yma. Ac rwy'n credu ei bod hi'n bwysig ein bod yn trafod y pwyntiau hyn, ein bod yn gwrando ar beth sydd gennym i'w ddweud, ac yna ein bod yn derbyn ymyriadau gan ein gilydd fel ein bod yn cael dadl, yn hytrach na dim ond darllen cyfraniad wedi'i baratoi ymlaen llaw. Oherwydd os yw'r ddadl hon i olygu unrhyw beth, mae'n golygu gwrando, ein bod yn gallu derbyn ac nid trosglwyddo'n unig. Mae'r Gweinidog hwn, i fod yn deg ag ef, yn gallu gwneud hynny. Weithiau byddai'r Prif Weinidog yn hoffi pe na bai. Ond rwy'n siŵr ei fod yn gwrando ar yr holl bethau gwahanol hyn, ac yna'n ateb yn ei ffordd ei hun. [Chwerthin.] 
Mae yna dri pheth yr hoffwn i'r Gweinidog fynd i'r afael â hwy yn ei gyfraniad i'r ddadl y prynhawn yma. Y cyntaf yw polisi'r Llywodraeth, oherwydd mae'r Llywodraeth wedi bod yn glir iawn wrth amlinellu beth yw ei pholisi, ac rydym newydd glywed Jane Dodds yn disgrifio rhai elfennau o hynny, a Sioned Williams cyn hynny'n rhoi sylw i hynny. Ond os yw'r Llywodraeth o ddifrif am ddefnyddio bysiau a thrafnidiaeth gyhoeddus, fe fydd yn sicrhau, pan fydd yn cynllunio'r ffordd y bydd yn darparu gwasanaethau cyhoeddus, fod trafnidiaeth gyhoeddus yn rhan o hynny. Ers pum mlynedd rwyf wedi dod i'r lle hwn ac wedi dadlau am wasanaethau bws i gysylltu fy etholaeth ag ysbyty'r Faenor, ac ers pum mlynedd nid oes unrhyw Weinidog erioed wedi anghytuno â mi. Dim un. Ac ni ddarparwyd yr un bws. Dim un. I fod yn deg â'r Gweinidog presennol, mae'n ateb fy ngohebiaeth, ac mae'n tynnu sylw at y ffaith bod bysiau'n rhedeg o lefydd eraill, ac mae hynny'n gysur mawr, wrth gwrs, ond nid dyna'r ateb i'r cwestiwn. Os yw'r Llywodraeth o ddifrif ynglŷn â beth yw ei huchelgeisiau, mae'n rhaid iddi sicrhau bod trafnidiaeth gyhoeddus—yn yr achos hwn, bysiau—yn cysylltu â'r holl wasanaethau cyhoeddus a ddarperir, ac ni ddylid ad-drefnu gwasanaethau cyhoeddus heb gynllun trafnidiaeth gyhoeddus i gynnal ac i gefnogi'r ad-drefnu hwnnw. Mae hynny'n golygu'r ddynes y bûm yn siarad â hi yn fy etholaeth yr wythnos hon, a ddywedodd wrthyf, pan oedd ei mam yn sâl ac yn ysbyty'r Faenor dros y penwythnos diwethaf, ei bod hi'n teimlo'n fregus ac yn sâl, ond yn ynysig hefyd, ac ni ddylai neb deimlo felly pan fyddant yn wynebu triniaeth mewn ysbyty. Mae angen i'r Llywodraeth gydnabod hynny.
Yr ail beth yr hoffwn ei ofyn i'r Gweinidog yn y ddadl hon—. Gwenais pan soniodd Jane Dodds gymaint o argraff a wnaeth Fflecsi arni. Byddwn yn ei chynghori i ddod i Lynebwy, oherwydd yng Nglynebwy, lle mae'r rhaglen Fflecsi wedi bod gennym ers y flwyddyn neu ddwy ddiwethaf, mae rhai elfennau da'n perthyn iddo. Peidiwn â gwamalu: mae'r mynediad at ystadau diwydiannol ac at gymunedau mwy anghysbell wedi golygu bod yno wasanaeth na châi ei ddarparu o'r blaen. Un o'r problemau, wrth gwrs, gyda'r defnydd o bàs bws a thrafnidiaeth â chymhorthdal yw bod patrymau teithwyr wedi newid, ac felly nid oes model masnachol ar gael i ni bob amser ar gyfer darparu trafnidiaeth gyhoeddus i bobl sy'n mynd i weithio'n gynnar yn y bore ac yn dychwelyd yn hwyr y nos. Mae Fflecsi wedi gweithio yno, ac mae wedi gweithio i gysylltu ardaloedd fel Garnlydan a stad ddiwydiannol Rasa. Mae wedi gweithio yno. Ond yr hyn nad yw wedi'i wneud yw darparu ar gyfer anghenion trafnidiaeth gyhoeddus tref Glynebwy yn ystod y dydd. Mae'r awdurdod lleol yno'n dweud, 'Mewn gwirionedd, yr hyn rydym ei eisiau yw Fflecsi hyblyg, fel bod gennym y gwasanaeth Fflecsi ar ddechrau a diwedd y dydd i alluogi'r gwasanaeth i ddarparu'—[Torri ar draws.] fe wnaf ildio—'ar yr adegau hynny o'r dydd, ond yn ystod oriau craidd y dydd, rydym eisiau'r gwasanaeth cylchol o gwmpas y dref yn ei ôl', sef gwasanaeth sy'n rhedeg o gwmpas y dref gan ddarparu cyfleoedd i bobl ddal y bws hwnnw, sy'n rhoi sicrwydd iddynt o wybod pryd fydd y bysiau yno. Fe wnaf ildio.

Huw Irranca-Davies AC: Alun, diolch yn fawr iawn i chi am ildio. A fyddai'n cytuno â mi, wrth inni geisio pontio i'r dyfodol gwell hwn gyda thrafnidiaeth gyhoeddus, mai'r hyn sydd angen inni ei wneud yw cysylltu'r holl ddulliau hynny, gan gynnwys nid yn unig bws Fflecsi ond trafnidiaeth gymunedol hefyd? Rydym yn rhoi cannoedd o filoedd o bunnoedd i mewn i drafnidiaeth gymunedol dda iawn ym Mhen-y-bont ar Ogwr, ond cysylltu'r rheini â'r gwasanaeth wedi'i drefnu, â'r trenau ac ati yw'r hyn sydd ei angen arnom wrth inni symud i system wedi'i hail-reoleiddio, gyda mewnbwn democrataidd i ddweud, 'Dyma sut rydym yn tynnu'r cyfan at ei gilydd.'

Alun Davies AC: Dyna'n union sydd ei angen arnom, a dyna fy nhrydydd pwynt, a'r olaf mewn gwirionedd. Rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn ymateb i fy mhwynt ar Fflecsi wrth ymateb i'r ddadl. Ond mae'n beth eithaf rhyfeddol fod Janet Finch-Saunders wedi gallu siarad am bron i chwe munud am ddyfodol gwasanaethau bws heb sôn am drychineb dadreoleiddio. Mae wedi bod yn gatastroffig.

Janet Finch-Saunders AC: Fe ddywedoch chi y byddech chi'n derbyn ymyriadau. Alun, ni allwch wadu ein bod wedi cael 25 mlynedd o ddatganoli. Mae trafnidiaeth gyhoeddus wedi'i datganoli. Ni allwch daflu hyn yn ôl at Lywodraeth y DU, ni waeth faint y ceisiwch chi wneud hynny.

Alun Davies AC: Nid wyf yn gwybod ble i ddechrau weithiau. Janet, rydych chi'n hollol iawn ein bod ni wedi cael 25 mlynedd o ddatganoli, ond rydym wedi cael bron i 30 neu 40 mlynedd o wasanaethau bws wedi'u dadreoleiddio sydd wedi methu. Maent wedi gwneud cam â'r wlad. Mae'r Llywodraeth hon yn mynd i newid y gyfraith yn ystod y ddwy flynedd nesaf, ac rwy'n disgwyl i chi bleidleisio drosto, a bod yn gwbl onest, a gobeithio y bydd eich holl gyd-Aelodau yn pleidleisio dros hynny.
Lywydd, rwyf am ddod â fy sylwadau i ben nawr. Yr hyn rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn gallu ei wneud—nid y prynhawn yma efallai, ond rwy'n gobeithio y bydd y ddadl hon yn cyfrannu at ei syniadau—yw mynegi ei weledigaeth newydd ar gyfer gwasanaethau bws. Oherwydd pan gafodd y maniffesto ei ysgrifennu, pan ydym wedi cael y dadleuon hyn yn y gorffennol, roeddent i gyd yn ymwneud â gwasanaethau bws a oedd heb eu heffeithio gan COVID. Mae'n amlwg fod COVID wedi newid y cyd-destun yr ydym bellach yn gweithredu ynddo, ac rwy'n gobeithio y bydd y Llywodraeth yn cyflwyno datganiad yma ar eu gweledigaeth ar gyfer y dyfodol fel y gallwn ddeall ble maent yn gweld gwasanaethau bws yn datblygu. Mae'r estyniad i'r arian presennol ar gyfer bysiau yn beth da, ond rwyf eisiau, er enghraifft, gweld rôl i'r gweithredwyr llai. Nid wyf eisiau gweld ein holl wasanaethau bws yn cael eu prynu a'u diberfeddu gan sefydliadau mwy o faint sydd â'u bryd ar wneud elw ac nad ydynt yn malio am y bobl a wasanaethant. Rwyf eisiau gweld y rôl honno. Rwyf eisiau gweld gwasanaethau'n darparu ar gyfer y cymunedau llai, y cymunedau ynysig—ac nid ydynt i gyd mewn cymunedau gwledig, maent yng nghanol ein dinasoedd a'n trefi. Mae hynny'n golygu bod rhaid inni gael gweledigaeth hollgynhwysol, a chyflawni ar ei chyfer, lle bydd y gyllideb a beth fydd y fframwaith deddfwriaethol ar gyfer darparu'r gwasanaethau hyn. Wedyn rwy'n disgwyl i'r Ceidwadwyr dderbyn ein hymyriadau, i wrando ar yr hyn a ddywedwn a phleidleisio dros y polisi.

Y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd. Lee Waters.

Lee Waters AC: Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Hoffwn ddiolch i Blaid Cymru am gyflwyno'r ddadl y prynhawn yma ar y pwnc hollbwysig hwn ac am y cyfraniadau rhagorol niferus ar draws y Siambr yn nodi'r heriau amlwg sy'n ein hwynebu. Rwy'n credu bod yna gonsensws cryf ynghylch yr angen am wasanaeth bws cynhwysfawr a fforddiadwy. Ond fel y nododd Huw Irranca yn gywir, mae'r rhestr o heriau'n glir; mae'r rhestr o atebion yn llai eglur.
Rwy'n credu bod pedwar prif rym ar waith yma sy'n ein harwain at ble rydym heddiw, ac yna fe ddof at y pwyntiau a godwyd yn y ddadl a'n camau nesaf. Y cyntaf, rwy'n credu, yw un a gydnabyddir gan y dadansoddiad yn yr adolygiad ffyrdd, ein bod ni fel gwlad, dros genedlaethau, dros nifer o Lywodraethau, wedi blaenoriaethu'r car preifat yn lle teithio torfol a rhoi dewisiadau trafnidiaeth gyhoeddus o ansawdd da i bobl. Pan edrychwch ar rwydweithiau trafnidiaeth gyhoeddus llwyddiannus ar draws y cyfandir, maent yn gyson yn gwario mwy na ni ar drafnidiaeth gyhoeddus, ac wedi gwneud ers cenedlaethau. Rydym yn dechrau o'r safbwynt etifeddol o ddiffyg pwyslais sylfaenol ar drafnidiaeth gyhoeddus.
Yr ail ffactor y credaf ein bod yn ymwneud ag ef yma yw effaith preifateiddio ar ddechrau'r 1980au. Nid oes amheuaeth fod y system fysiau wrth fynd i mewn i COVID yn hynod fregus. Dôi dros hanner holl refeniw'r gweithredwyr bysiau preifat gan y Llywodraeth. Tynnodd Delyth Jewell sylw yn ei chyfraniad at y gwersi i'w dysgu o Lundain. Wel, y brif wers o Lundain yw i beidio â phreifateiddio eich gwasanaeth bws. Llundain oedd yr unig ran o'r wlad na wnaeth ddadreoleiddio ei bysiau yn yr 1980au, a gallwch weld canlyniadau hynny. Mae bysiau'n wasanaeth cyhoeddus, ond cânt eu rhedeg er elw.
A dyma'r trydydd ffactor: chwythodd COVID y model hwnnw'n dipiau. Rwy'n meddwl mai dyna yw ein problem; mae model bregus wrth fynd i mewn i argyfwng dirfodol wedi gwthio'r model gweithredu dros y dibyn. Mae'r Cydffederasiwn Cludiant Teithwyr yn dweud bod lefelau teithwyr yn gyson 15 y cant yn is na'r lefelau cyn y pandemig, pan oeddent eisoes wedi bod yn gostwng. Nid problem yng Nghymru'n unig yw hon, mae'n broblem ar draws y byd. Roeddwn yn gwrando ar y BBC World Service yn ystod yr oriau mân y noson o'r blaen, yn clywed am broblemau tebyg yn Japan, lle mae gwasanaethau bysiau yn Tokyo yn cael eu dirwyn i ben am nad yw niferoedd y teithwyr wedi dychwelyd i'r lefelau cyn COVID. Felly, ceir problem fyd-eang yma gyda phobl yn cael hyder i fynd yn ôl ar drafnidiaeth torfol.
Y peth arall a wnaeth COVID wrth gwrs oedd taro'r gweithlu yr oedd y diwydiant bysiau yn dibynnu arno. Un o ganlyniadau preifateiddio yw ein bod wedi gweld cyflogau'n cael eu cadw'n isel yn y diwydiant bysiau ers preifateiddio. Rydym wedi dibynnu ar weithlu sy'n heneiddio, gyda llawer ohonynt wedi penderfynu peidio â dychwelyd ar ôl COVID, ac mae'r broblem y tynnodd Sioned sylw ati gyda bysiau nad ydynt yn dod ar amser yn ffactor sy'n deillio'n bennaf o brinder staff o ganlyniad i'r her honno yn y gweithlu.
Felly, dyna'r tair prif her y credaf ein bod yn ymdrin â hwy. Y bedwaredd, sydd wedi rhoi'r farwol i'r cyfan, wrth gwrs, yw cyni. Fel y nododd Huw Irranca-Davies, ni chyhoeddwyd yr un geiniog yng nghyllideb yr wythnos diwethaf ar gyfer trafnidiaeth gyhoeddus. Rydym wedi cloddio'n ddwfn i'n cyllidebau ariannol i gefnogi'r diwydiant bysiau; £150 miliwn yn ystod COVID, a hebddo, byddai'r diwydiant bysiau wedi mynd yn fethdalwr. Mae'n werth nodi, yn Lloegr, fod tua 20 y cant o lwybrau bysiau wedi diflannu. Yng Nghymru, mae 2 y cant wedi diflannu, oherwydd ein bod ni wedi buddsoddi yn y diwydiant bysiau a'i atal rhag mynd i'r wal—

Rhianon Passmore AC: A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Lee Waters AC: Gwnaf.

Rhianon Passmore AC: Mewn perthynas â'r data rydych chi newydd ei roi i ni am y niferoedd bysiau yn Lloegr, a ydych chi'n teimlo bod y cymhorthdal brys i'r sector bysiau a roddwyd gennym yng Nghymru wedi cael effaith sylweddol ar hynny?

Lee Waters AC: Wel, mae'r diwydiant bysiau yn dweud hynny eu hunain; maent yn glir iawn y byddai'r diwydiant bysiau wedi dymchwel hebddo. Ac rwyf am ddweud hyn yn ddifrifol wrth y siaradwyr Ceidwadol: rydym wedi gwneud dewisiadau yn y Llywodraeth hon i gefnogi bysiau, a hoffem barhau i wneud y dewisiadau hynny, ond yn wyneb y gyllideb cyni barhaus sydd gennym, nid oes gennym adnoddau ar gael i barhau i ariannu'r cymhorthdal brys ar y raddfa y buom yn ei wneud. Rydym eisoes wedi gwario dros £100 miliwn y flwyddyn yn sybsideiddio cwmnïau preifat i redeg bysiau. Ar ben hynny, mae chwarter y gyllideb addysg yn cael ei gwario ar gludiant ysgol. Felly, mae symiau sylweddol o arian cyhoeddus yn mynd i gwmnïau preifat i fodel toredig, sydd heb ddarparu'r system rydym ei hangen. Ac rwy'n credu bod yr argyfwng presennol hwn yn dangos yn fwy na dim—mae'n gwneud yr achos dros ddiwygio masnachfreinio a nodwyd gennym yn ein Papur Gwyn.
Felly, rwy'n hyderus fod gennym y cynllun tymor canolig cywir i unioni llawer o'r diffygion a nodwyd y prynhawn yma. Ond wrth gwrs, mae gennym fwlch, a dyna rydym yn ymrafael ag ef ar hyn o bryd. Nawr, rwy'n cyfarfod yn rheolaidd gyda'r gweithredwyr bysiau, rydym yn cyfarfod yn wythnosol; fe gyfarfûm â hwy ddydd Llun, ac rwy'n cyfarfod â Trafnidiaeth Cymru a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, ac rydym yn ceisio meddwl am ffordd ymlaen sy'n pontio'r bwlch rhwng ble rydym ni a chyrraedd masnachfreinio. Nid yw'r arian yno i gadw'r holl wasanaethau presennol i redeg, ac fel y nododd Janet Finch Saunders yn gywir—rwy'n cytuno â hi ynglŷn â hyn—mae'r cymhelliant a adeiladwyd i mewn i system y cynllun brys ar gyfer y sector bysiau gyfredol, a oedd yn ymateb brys, yn datgymell ail-addasu'r gwasanaethau bws i ateb gofynion teithwyr heddiw. Rydym yn rhedeg rhwydwaith bysiau yn seiliedig ar yr ôl troed cyn COVID, gyda 7 y cant o elw gwarantedig i ddiogelu'r gweithredwyr rhag realiti'r farchnad, ac nid yw hynny'n rhywbeth yr ydym am barhau i'w wneud. Felly, rydym am ddod â'r cynllun brys ar gyfer y sector bysiau i ben ym mis Mehefin, ond rydym am greu rhywbeth yn ei sgil sy'n caniatáu inni gyrraedd y cam nesaf mewn ffordd sy'n rhesymegol a synhwyrol a fforddiadwy.
Nid yw'r Ceidwadwyr yn dweud dim am wasanaethau bysiau yn Lloegr sy'n methu; am nad yw Llywodraeth y DU yn gwario unrhyw arian ar fysiau yn Lloegr, nid ydym ni'n cael cyfran Barnett o hynny. Felly, mae gennym her ariannol go iawn yma, ac fel y mae Plaid Cymru'n gwybod yn dda iawn o'r trafodaethau y maent wedi bod yn eu cael gyda ni am weddill y gyllideb eleni, rydym ar y cyd wedi blaenoriaethu gwasanaethau cyhoeddus eraill pwysig iawn, ond ni allwn wario'r arian hwnnw ddwywaith, ac rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth y mae angen iddynt ei gydnabod am y dewisiadau rydym wedi'u gwneud ar y cyd a chanlyniadau'r dewisiadau hynny. Nid oes unrhyw opsiynau hawdd yma. Felly, rydym yn wynebu problem wirioneddol, nid oes modd gwadu hynny. Gyda'r diwydiant, rydym yn gweithio drwy ffordd o wneud y gorau o'r arian sydd gennym, felly rydym wedi ymestyn y cyllid am dri mis; mae'r Prif Weinidog wedi dweud yn glir ein bod yn barod i sicrhau cyllid pellach, ac rydym yn ceisio cyd-gynllunio ffordd o wneud hynny gyda'r diwydiant sy'n diogelu cymaint o wasanaethau â phosibl, ond mae llai o arian ar gael na'r llynedd, ac felly, bydd lleihad yn y rhwydwaith bysiau. Nid yw'n rhywbeth rwyf am ei weld; nid yw'n rhywbeth y mae unrhyw un yn yr ystafell hon eisiau ei weld, ond dyna ganlyniad y pedwar grym a nodais, ac yn enwedig y gyllideb cyni sy'n ein hwynebu.
Er mwyn mynd ar drywydd rhai o'r pwyntiau eraill a wnaed yn y ddadl eang hon, hoffwn ddweud wrth Janet Finch-Saunders fy mod yn cytuno â hi hefyd ynghylch yr angen am ymgyrch fawr, a chyda Huw Irranca-Davies hefyd, i gael pobl yn ôl ar fysiau. Un o'r problemau mwyaf sydd gennym ar y rhwydwaith bysiau yw bod y blwch tocynnau i lawr oherwydd nad yw niferoedd y teithwyr yno. Nid yw'r refeniw'n dod i mewn ac ni fydd y model sydd gennym yn gweithio. Felly, rwy'n awyddus iawn i weithio gyda'r diwydiant i gael ymgyrch i ddenu pobl yn ôl ar fysiau.
Rwy'n cytuno hefyd gyda'r hyn a ddywedodd Luke Fletcher am rôl cludiant ysgol. Ar hyn o bryd mae gennym system aneffeithlon iawn lle rydym yn trin cludiant ysgol fel endid ar wahân. Yr hyn yr hoffwn ei wneud fel rhan o'r masnachfreinio yw dod â chludiant ysgol i mewn i'r cysylltiadau wedi'u trefnu ac rydym yn gweithio gyda sir Fynwy yn enwedig i weld a allwn dreialu hynny gyda'u bysiau ysgol, wrth inni wneud cynnydd tuag at fasnachfreinio.
Ar bwynt Alun Davies ar y Faenor, mae'n bwynt y mae wedi'i wneud yn gryf ac yn gywir ers peth amser. Rwyf wedi ysgrifennu ato eto heddiw, yn nodi un o'r rhesymau sydd gennym, fel rwyf wedi'i grybwyll o'r blaen, sef bod y system bresennol o ddadreoleiddio wedi torri. Ac rydym wedi ceisio cyflwyno gwasanaethau a gynhelir yn gyhoeddus, ond maent wedi cael eu herio gan weithredwyr eraill, a oedd yn ein hatal, o dan y gyfraith gystadleuaeth bresennol, rhag dod â hynny i mewn. Ond rydym yn credu ein bod bellach wedi dod o hyd i ffordd o amgylch hynny ac rydym yn gobeithio y byddwn yn gwneud cyhoeddiadau yn ystod yr wythnosau nesaf ar wasanaeth i'w etholwyr i'r gwasanaethau iechyd cyhoeddus allweddol hynny. Ac ar y Fflecsi, wrth gwrs, mae'n iawn fod iddo gryfderau a gwendidau, a dyna bwynt cynllun peilot—treialu pethau. Ac rydym yn ei werthuso, ac mae'n gywir, mewn sawl man, mai gwasanaeth wedi'i drefnu yw'r hyn sydd ei angen, ac mae Fflecsi'n gwneud yr ychydig ychwanegol nad yw'r gwasanaeth wedi'i drefnu wedi'i wneud yn dda.
Gallaf sicrhau Jane Dodds nad yw menywod Llangynog wedi cael eu hanghofio, na phobl cwm Nedd ychwaith na chwm Gwendraeth nac unrhyw ran arall o Gymru. Mae gennym broblem go iawn yma y mae angen i bob un ohonom ei hwynebu: am gyfnod rhy hir, nid ydym wedi buddsoddi digon mewn trafnidiaeth gyhoeddus. Rydym yn ymdrin â system etifeddol sydd wedi torri; mae COVID wedi ei gwthio dros yr ymyl ac mae cyni yn ein hatal rhag dod i'r adwy. Hyd yn oed o ystyried y cyfyngiadau real iawn hynny, fe wnaf fy ngorau glas, gan weithio gyda'r diwydiant a llywodraeth leol, i ddod o hyd i ateb sy'n ein cael o ble rydym i fasnachfreinio, sydd, yn fy marn i, yn cynnig llawer o'r atebion tymor canolig rydym i gyd yn cytuno bod eu hangen.

Mabon ap Gwynfor i ymateb i'r ddadl.

Mabon ap Gwynfor AS: Diolch yn fawr iawn, Llywydd, a diolch i bawb am gymryd rhan yn y drafodaethyma. Wel, os mai trafnidiaeth gyhoeddus ydy'r Cinderella o wasanaethau cyhoeddus, yna gwasanaeth bysiau ydy chwaer fach angof Cinderella.
Diolch yn fawr i ti, Delyth, am agor y ddadl yma mor huawdl, gan beintio darlun inni ar y cychwyn—rydyn ni wedi clywed mai cwmnïau cymunedol ydy nifer o'r cwmnïau yma sydd yn darparu'r gwasanaethau yma a pha mor bwysig ydy'r gymuned yng nghanol y ddarpariaethhonno.
Rŵan, os ydym yn edrych ar ein cymunedau ni, am lawer rhy hir, mae yna bobl llawer mwy gwybodus na fi wedi bod yn gofyn pam ein bod ni'n gweld diboblogi yn ein cymunedau gwledig ac ôl-ddiwydiannol. Mae’r ateb, wrth gwrs, i'r diboblogi hynny yn un dyrys, ond un elfen ddiymwad ydy oherwydd y diffyg mewn trafnidiaeth gyhoeddus. Gall ein cymunedau ni ddim fforddio colli mwy o wasanaethau, ond fel y saif pethau, dyna sydd am ddigwydd, ac os nad ydym ni am weld y BES yn cael ei ailgyflwyno, yna, mi fyddwn ni'n gweld mwy o wasanaethau’n diflannu. Fe soniodd y Dirprwy Weinidog rŵan hyn ein bod ni wedi gweld nifer y staff yn y gwasanaethau bysys yn diflannu yn ystod COVID, wel, mae’n flin gen i i ddweud, os na fydd y BES yn cael ei ailgyflwyno, bydd gweddill y staff hefyd yn diflannu, gan golli swyddi oherwydd y llwybrau bydd yn cael eu colli.
Mae gan y Llywodraeth yma, mae arnaf i ofn dweud, arfer gwael o ddatblygu polisi yn seiliedig ar brofiadau dinesig, gan geisio gorfodi'r drefn honno ar gymunedau eraill. Mae iechyd a hamdden yn enghreifftiau perffaith o hyn. A phan fod y model yma'n methu, yna, yn hytrach na llunio model newydd addas i bwrpas, yr hyn sy’n digwydd ydy bod ein cymunedau ni'n cael eu hamddifadu. Mewn gwirionedd, mae o'n fodel trefedigaethol—mae ein cymunedau gwledig ac ôl-ddiwydiannol yn cael eu hecsbloetio am eu hadnoddau gwerthfawr, yn arbennig, felly, ein pobl ifanc ni sy’n cael eu hechdynnu allan o’r cymunedau yna, ac yna does yna ddim buddsoddiad yn yr ardaloedd hynny i gymryd eu lle a'u cadw'n hyfyw. Dyna i chi, mewn gwirionedd, y diffiniad o broses drefedigaethol ar waith yma yng Nghymru.
Yn ystod yr 20 mlynedd diwethaf, rydyn ni wedi gweld gwasanaethau iechyd, swyddfeydd post, banciau ac eraill yn cael eu canoli i ffwrdd o’n cymunedau ni. Canlyniad hyn oll a mwy ydy bod disgwyl i bobl deithio am y gwasanaethau yma i’r dref neu’r ddinas agosaf, fel y clywsom ni efo Luke yn gynharach. Ac fe glywsom ni hefyd yn y cyfraniad yna am effaith hyn ar economi ein cymunedau ni.
Dyma i chi felly y broses sydd wedi bod ar waith yma yng Nghymru a cholli y grant yma, y BES, ydy rhoi y geirios ar ben cacen Margaret Thatcher. Ond, wrth gwrs, roeddwn i'n falch iawn o glywed Huw Irranca ac eraill yn galw am wyrdroi polisïau dadreoleiddio Thatcher yn yr 1980au ac yn falch o glywed ymrwymiad y Dirprwy Weinidog i drio gwthio i’r cyfeiriad yna.
Dwi wedi nodi enghreifftiau o fy etholaeth i yma o'r blaen—

Mark Isherwood AC: A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Mabon ap Gwynfor AS: Ie, amdani.

Mark Isherwood AC: Fel rhywun a oedd yn teithio ar fysiau cyn dadreoleiddio, gallaf eich sicrhau nad oedd yn oes aur ar drafnidiaeth gyhoeddus. Ond er hynny, a ydych chi'n cydnabod, yn Lloegr, am chwe blynedd o dan Ddeddf gwasanaethau bysiau trafnidiaeth 2017, maent eisoes wedi gallu dewis tri opsiwn, gan gynnwys masnachfreinio, na fu ar gael yng Nghymru oherwydd y model anhrefedigol?

Mabon ap Gwynfor AS: Dwi'n falch iawn clywed am yr enghraifft dda yna. Dwi'n meddwl, er tegwch i'r Dirprwy Weinidog, ei fod e wedi sôn am yr angen i edrych ar arferion da eraill, a cheisio eu mabwysiadu nhw. A dyna rai o'r atebion tymor canolig sydd wedi cael eu rhoi, ac mi ddof i ymlaen atynt yn y munud. Ond mae'r creisis yma rŵan, heddiw hyn, yn ein wynebu ni ar hyn o bryd.
Ac fel roeddwn i am sôn, dwi wedi sôn am enghreifftiau yn fy etholaeth i. Cymrwch yr etholwr yn Harlech sy'n gorfod teithio pedair awr i fynd i Ysbyty Gwynedd ym Mangor er mwyn cael triniaeth. Neu'r hen ddynes ym Mlaenau Ffestiniog sydd bellach yn gorfod symud i fyw i Landudno oherwydd bod y T19 wedi mynd. Neu'r gŵr sydd o Gaernarfon, ond yn gorfod cysgu'r nos mewn pabell ym Mhwllheli, oherwydd nad oes yna fws i fynd â fo adref efo'r nos ar ôl ei shifft. Dyma'r mathau o enghreifftiau sydd yn ein hwynebu ni. Dŷn ni wedi clywed enghreifftiau eraill—Jane Dodds wedi sôn am y ddynes yna yn Llangynog sydd yn mynd i Groesoswallt; roeddwn i'n gwbl argyhoeddedig bod Croesoswallt yn rhan o Gymru—hwyrach bod yna ddadl arall yn fanna rhyw dro. Ond, ie, dyna'r mathau o enghreifftiau sydd yn wynebu pob un o'n cymunedau ni, a dŷn ni wedi'u clywed nhw.
Roedd Huw Irranca a Jenny Rathbone yn sôn am yjust transition yma. Ac, wrth gwrs, yn rhan o ateb y Dirprwy Weinidog, dŷn ni wedi clywed am y syniadau tymor canolig yma sydd yn cael eu cyflwyno. Ac mae'r angen yna amjust transitionyn gwbl, gwbl greiddiol i gael pobl i ffwrdd o'u ceir i drafnidiaeth gyhoeddus. Ond dydy pobl ddim yn gallu gwneud hynny oherwydd y diffyg buddsoddiad rŵan hyn. A dyna'r gwendid sydd yn ein hwynebu ni ydy ein bod ni'n gweld colled yn y ddarpariaeth yna, ein bod ni'n gweld colled yn y pres sydd yn mynd i'r gwasanaethau bysys yma.
Dŷn ni wedi clywed ambell i syniad da am fws Fflecsi, er enghraifft, ac mae'n rhaid i mi yn y fan yma ganu clodydd gwasanaeth bws Fflecsi o ddrws i ddrws yn Nefyn, sydd yn mynd o amgylch Llŷn. Mae yna arfer da yn fanno dwi'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog wedi clywed amdano. Ond mae'r creisis yma yn ein hwynebu ni heddiw. Ddaru'r cwestiwn gael ei ofyn, 'Wel beth ydy'r ateb? Sut dŷn ni'n mynd i ariannu o?' Mae yna gwestiwn—roedd y bus emergency schemeyn cael ei ariannu yn ystod y gyllideb wreiddiol, ond, am ryw reswm, mae o wedi diflannu—felly, mae yna gwestiwn yn fanno am ble mae'r pres gwreiddiol yna oedd yn y gyllideb wreiddiol wedi mynd. Mae'r blaid yr ochr yma wedi rhoi cynigion ymlaen ynghylch trethi, a'r ffordd y gellid defnyddio'r system dreth yng Nghymru i ariannu gwasanaethau cyhoeddus, ond dydy'r Llywodraeth ddim wedi penderfynu cyd-fynd efo ni ar hynny. Ac o ran y tymor hir, wrth gwrs, mae'r HS2 yn cymryd £5 biliwn allan o gyllideb Cymru. Mae'r Northern Rail Powerhouse—neu beth bynnag ydy ei enw o—yn cymryd £1 biliwn yn ychwanegol allan, ac mae'r Ceidwadwyr yn gwrthod ymladd amdano fo, ac mae'n flin gen i i weld bod arweinydd Llafur yn y Deyrnas Gyfunol wedi gwrthod dweud y bydd e'n ymroi i roi'r pres yna yn ôl. Efo'r pres yna, mi fuasem ni yn medru buddsoddi yn ein trafnidiaeth gyhoeddus.
Felly, dwi am weld y Dirprwy Weinidog, a'r Llywodraeth yma, yn ymrwymo i sicrhau y bydd Llywodraeth Lafur yn y dyfodol yn San Steffan yn rhoi'r pres yna i Gymru, ac yn gweld y buddsoddiad yn ein trafnidiaeth gyhoeddus ni.
Felly, i gloi, diolch yn fawr iawn i bob un am gymryd rhan. Mae yna heriau yn ein hwynebu ni, ond yr ateb ydy buddsoddi, nid torri.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Felly, dyma ni'n gohirio'r cynnig a'r bleidlais yna tan y cyfnod pleidleisio.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

8. Cyfnod Pleidleisio

Dyma ni'n dod at y cyfnod pleidleisio. Oni bai fod tri Aelod eisiau i fi ganu'r gloch, fe fyddaf i yn symud yn syth i'r bleidlais gyntaf. Does yna neb yn gofyn am hynny, felly fe fydd y bleidlais gyntaf ar eitem 6 ar ddadl y Ceidwadwyr Cymreig ar y Gweinidog iechyd. A dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Darren Millar. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 26, neb yn ymatal, 29 yn erbyn. Ac, felly, mae'r cynnig yna wedi ei wrthod.

Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol : O blaid: 26, Yn erbyn: 29, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y cynnigCliciwch i weld canlyniad y bleidlais

Mae'r bleidlais nesaf ar eitem 7, sef dadl Plaid Cymru ar y cynllun brys ar gyfer y sector bysus, a dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig heb ei ddiwygio, a gyflwynwyd yn enw Siân Gwenllian. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 27, neb yn ymatal, 28 yn erbyn. Ac felly mae'r cynnig wedi'i wrthod.

Eitem 7. Dadl Plaid Cymru - Cynllun brys ar gyfer y sector bysiau. Cynnig heb ei ddiwygio : O blaid: 27, Yn erbyn: 28, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y cynnigCliciwch i weld canlyniad y bleidlais

Y bleidlais nesaf, felly, ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 28, neb yn ymatal, 27 yn erbyn. Felly, mae'r bleidlais ar y gwelliant wedi ei gymeradwyo.

Eitem 7. Dadl Plaid Cymru - Cynllun brys ar gyfer y sector bysiau. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths: O blaid: 28, Yn erbyn: 27, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliantCliciwch i weld canlyniad y bleidlais

Ac felly, y bleidlais olaf y prynhawn yma ar y cynnig wedi'i ddiwygio.

Cynnig NDM8229 fel y’i diwygiwyd:
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn cydnabod bod Llywodraeth Cymru wedi darparu gwerth dros £150m o gyllid ychwanegol i’r diwydiant bysiau gydol y pandemig a’i bod wedi cefnogi’r diwydiant i adfer ar ei ôl.
2. Yn nodi nad yw nifer y teithwyr ar fysiau wedi dychwelyd i’r lefelau cyn y pandemig a bod patrymau o ran defnydd wedi newid.
3. Yn nodi bod yr estyniad cychwynnol o 3 mis i’r cynllun brys ar gyfer y sector bysiau yn cynnig sicrwydd yn y tymor byr i weithredwyr bysiau er mwyn cefnogi datblygiad rhwydwaith bysiau sylfaenol.
4. Yn cefnogi cynlluniau mwy hirdymor Llywodraeth Cymru i ddiwygio’r diwydiant bysiau drwy reoleiddio.
5. Yn cefnogi bwriad Llywodraeth Cymru i roi’r gorau i ddyrannu cyllid brys cyn gynted â phosibl gan yn hytrach gyflwyno pecyn cyllid sy’n cefnogi’r trosglwyddiad i fasnachfreinio.

Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 28, neb yn ymatal, 27 yn erbyn. Mae'r cynnig wedi'i ddiwygio wedi ei dderbyn.

Eitem 7. Dadl Plaid Cymru - Cynllun brys ar gyfer y sector bysiau. Cynnig wedi'i ddiwygio: O blaid: 28, Yn erbyn: 27, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwydCliciwch i weld canlyniad y bleidlais

Felly, dyna ddiwedd ar y pleidleisio am y prynhawn heddiw, ond mae yna un eitem o fusnes ar ôl.

9. Dadl Fer: Diogelwch tân mewn fflatiau uchel: Amserlen glir ar gyfer unioni trigolion

Ac felly'r eitem honno fydd y ddadl fer, ac mae'r ddadl fer y prynhawn yma ar ddiogelwch tân mewn fflatiau uchel, amserlen glir ar gyfer unioni trigolion. Dwi'n galw ar Rhys ab Owen i gyflwyno'r ddadl. Rhys ab Owen.

Rhys ab Owen AS: Diolch yn fawr, Lywydd. Mae fy nghyd-Aelodau Janet Finch-Saunders, Mike Hedges a Jane Dodds wedi gofyn am funud yr un yn y ddadl hon. O, rwy'n meddwl bod Mike wedi mynd, felly efallai nad yw Mike eisiau munud nawr.
Rydym yn trafod diogelwch adeiladau yn y lle hwn oherwydd trychineb Grenfell. Yn anffodus, fe gymerodd 72 o bobl, a digartrefedd a thrawma llawer o bobl eraill, i dynnu sylw at sgandal diogelwch adeiladau yn y DU. Yn 2017, datganodd y Prif Weinidog ar y pryd, Theresa May,
'Ni allwn ac ni fyddwn yn gofyn i bobl fyw mewn cartrefi anniogel.'
Eto i gyd, dyma ni yn 2023, gyda phobl ond dafliad carreg i ffwrdd o'r Senedd hon yn dal mewn ofn am eu diogelwch ac yn teimlo'n gaeth yn eu cartrefi eu hunain. Ddoe, fel rhan o'r cytundeb cydweithio rhwng Plaid Cymru a Llywodraeth Cymru, clywsom gyfres o gyhoeddiadau sydd i'w chroesawu am fesurau i symud pethau yn eu blaenau. Ond beth mae trigolion yn dal i fod eisiau gwybod yw: pryd fydd eu cartrefi'n ddiogel? Pryd y gallant symud ymlaen â'u bywydau? Maent yn teimlo eu bod mewn limbo. Ac er ei fod yn cymryd camau sylweddol ymlaen, ni wnaeth y datganiad ddoe fynd i'r afael â'r pryder hwnnw. Yr hyn rydym ni fel cynrychiolwyr etholedig yn ei glywed dro ar ôl tro yw, 'Pryd fydd yr hunllef yn dod i ben?' Hoffwn i'r Senedd glywed geiriau'r rhai yr effeithir arnynt.
'Fe ddeuthum i gysylltiad â'r Welsh Cladiators oherwydd bod fy morgais yn gorffen ar ddiwedd y flwyddyn. Rwy'n 69 oed, ac am na cheir tystysgrif EWS1, mae'n annhebygol y caf brynwr neu ail forgais. Nid wyf yn ymddiheuro mai buddsoddiad ar gyfer ymddeol ydyw, ond ychydig iawn o opsiynau sydd gennyf. Rhaid imi ystyried o ddifrif a wyf am gerdded i ffwrdd oddi wrtho a chael y fflat wedi'i adfeddu. Os bydd hyn yn digwydd, ni fydd arian a fyddai wedi cael ei ddefnyddio i gadw fy ngwraig yn ddiogel pe bai unrhyw beth yn digwydd i mi yno mwyach. Mae'n destun pryder a methiant.'
Dyna eiriau Rob Nicholls, Cladiator o Abertawe.
Roeddwn yn falch o glywed ddoe am eich gwaith gyda Sefydliad Brenhinol y Syrfewyr Siartredig, Weinidog, ond pryd fyddwn ni'n gweld y canllawiau hynny ar waith? Hefyd, rydym yn gwybod nad oes raid dilyn canllawiau; awgrymiadau ydynt. Yn ogystal, rydym hefyd yn gwybod, hyd nes y bydd gwaith adfer yn digwydd, y bydd problemau o hyd gydag eiddo'n dibrisio, y bydd problemau gyda denu prynwyr a phroblemau gyda sicrhau morgeisi. Mae'r argyfwng wedi cael effaith enfawr ar iechyd meddwl trigolion. Unwaith eto, mae diffyg amserlen yn ffactor allweddol. Nid oes ganddynt unrhyw syniad a fydd yr hunllef yn parhau am flynyddoedd i ddod.

Daeth y Dirprwy Lywydd i’r Gadair.

Rhys ab Owen AS: Dywed Becky Ashwin o Gaerdydd: 'Bûm yn byw'r argyfwng ers dros dair blynedd a hanner, ac mae wedi chwalu fy iechyd meddwl. Rwyf wedi treulio dyddiau cyfan yn crio oherwydd y biliau a gefais. Rwyf wedi gorfod cael cwnsela am fod yr holl strwythurau y credwn eu bod yno i fy amddiffyn heb fod yno wedi'r cyfan. Yn wir, mae gwneud y pethau iawn, sef ennill cyflog a chynilo wedi fy rhoi dan anfantais mewn gwirionedd. Mae wedi tanseilio'r cyfan rwy'n ei gredu sy'n iawn ac yn anghywir mewn bywyd. Rwy'n byw fy mywyd ar saib, ac yn gyson agos at bwl o banig. Nifer o weithiau yn ystod y misoedd diwethaf, rwyf wedi sefyll y tu allan yn y tywydd rhewllyd am oriau, yn cydio mewn bag o fy eiddo pwysicaf, yn gwylio fy adeilad ar dân. Rwy'n teimlo panig a diymadferthedd llwyr, yn meddwl tybed ai dyma'r adeg pan fydd fy nghartref yn llosgi i lawr. Os nad y tro yma, ai y tro nesaf cyn i'r Llywodraeth allu gwneud rhywbeth i fy nghynorthwyo? Mae'n gwbl ddifäol, gan mai'r lle y dylwn allu cilio iddo'n ddiogel yw prif ffynhonnell fy mhryder, ac nid oes modd dianc.'
Mae lesddeiliad yng Nglanfa Fictoria, ar draws y bae oddi yma, wedi anfon y geiriau hyn ataf: 'Nid yn unig rwy'n pryderu am y diffyg cynnydd ar gyweirio cladin, rwy'n hynod bryderus hefyd am y ffaith nad oes gan yr asiant rheoli, FirstPort, unrhyw bolisi corfforaethol ar waith i sicrhau bod llwybrau dianc rhag tân sengl adrannol yn cael eu harchwilio'n rheolaidd. Yn ychwanegol at hyn, cymerodd oddeutu dwy flynedd ar ôl ei gydnabod i FirstPort ail-baentio marciau mynediad brys a oedd wedi pylu o fewn y datblygiad.'
Mae'r bobl hyn yn talu swm enfawr o arian, ac maent eisiau gwybod pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i fynd i'r afael ag asiantau rheoli gwael. Mae'n hawdd anghofio bod pobl yn byw yn y fflatiau hyn, pobl y mae eu bywydau ar stop, pobl sy'n ceisio byw eu bywydau cystal ag y gallant.
Dywed Hannah, o Celestia, rownd y gornel o'r fan hon: 'Yn 2016, fe wneuthum fuddsoddiad sylweddol yn fy nyfodol drwy brynu fflat yn 26 oed a dechrau ar fy ngyrfa fel athrawes. Fodd bynnag, ers 2017, mae buddsoddiad fy mreuddwydion wedi troi'n hunllef ariannol sydd wedi gadael fy nheulu'n gaeth yn ariannol. Rwyf bellach yn 33 oed, yn briod ag athro arall, ac yn fam falch i ferch brydferth 22 mis oed, Ada. Yn anffodus, oherwydd cymhlethdodau'n deillio o gladin, rydym yn cael ein gorfodi i fagu ein teulu mewn fflat un ystafell wely sy'n druenus o annigonol. Rydym bellach yn disgwyl ail blentyn ym mis Awst, ac er bod hwn yn gyfnod cyffrous i ni, rydym yn cael ein plagio'n gyson gan y cwmwl du o ansicrwydd ynglŷn â pha mor hir y gallwn oroesi mewn fflat un ystafell wely fel teulu a fydd cyn bo hir yn deulu o bedwar. Ystyrir bod ein fflat yn anniogel, ac nid ydym yn gallu ei gwerthu na'i gosod ar brydles i denantiaid, sy'n ein gadael heb fawr o opsiynau. Rydym eisoes wedi symud ein gwely i ardal y gegin i ddarparu ar gyfer ein teulu sy'n tyfu, ac rydym yn teimlo'n gaeth, heb unrhyw fodd o ddianc.'
Dyma fenyw feichiog sy'n wynebu'r lefel hon o bryder. Nid yw hynny'n iach iddi hi ac nid yw'n iach i'w phlentyn yn y groth. Mae'r ddynes dan sylw yn ferch i un o oroeswyr Aberfan, ac mae'n ymwybodol iawn o'r effaith hirhoedlog a gafodd y trychineb hwnnw ar ei thad. Roedd hi'n credu bod ei thad wedi marw cyn pryd oherwydd problemau'n ymwneud ag anhwylder straen wedi trawma. Fe ddywedodd y diweddar hanesydd, Dr John Davies, wrthyf ar ôl darlith unwaith fod y doc sych lle'r adeiladwyd y Senedd hon wedi ei lenwi gan domen slag yn sgil trychineb Aberfan. Ac mae hynny'n anhygoel, onid yw, fod sylfeini democratiaeth Gymreig wedi'u hadeiladu ar drychineb Aberfan, rhywbeth sy'n dal i atseinio, yn dal i effeithio arnom ni heddiw. Ac wrth inni drafod yn y Siambr hon dro ar ôl tro, ar domen slag Aberfan, ni allwn ganiatáu oedi oherwydd y perygl o drychineb arall.
Roedd un arall o drigolion Glanfa Fictoria yn rhybuddio: 'Mae 350 o danau wedi bod yn fflatiau Cymru eleni, felly dim ond mater o amser yw hi cyn i dân mawr ddigwydd. Mae Glanfa Fictoria, fy mloc o fflatiau, wedi cael tri thân eleni, a rhwng saith a naw injan dân yn eu hymladd. Felly, byddech yn casglu y dylai'r broblem hon gael ei datrys yn gyflym, ond nid wyf yn disgwyl i fy fflat gael ei gwneud yn ddiogel yn ystod y tair blynedd nesa'.

Rhys ab Owen AS: Gaf i gloi, Dirprwy Lywydd, gan ddyfynnu fy nghyfeillion, Non a Gwenallt Rees? Dwi wedi nabod y ddau yma, Non a Gwenallt, ar hyd fy mywyd. Dyma ddau sydd wedi cyfrannu'n helaeth i nifer o gymunedau ledled Cymru, wedi byw mewn nifer o fannau ledled Cymru, wedi gwasanaethu eu cymunedau a'r genedl. Dyma ddau sy'n haeddu mwynhau eu hymddeoliad bellach, ond dyma beth sydd gyda nhw i'w ddweud: 'Pam ŷn ni, fel preswylwyr fflatiau, yn gyfrifol am wynebu costau anferth am broblemau a grëwyd gan eraill?' Dwi'n gobeithio bydd Gwenallt a Non yn maddau i fi am ddatgelu bod y ddau yn eu 80au bellach. Nid dyna'r ffordd y dylen nhw fod yn treulio y blynyddoedd hyn. Dyna pam, Weinidog, mae angen cynnig rhyw fath o amserlen i bobl. Hyd yn oed os nad oes modd cadw i'r amserlen, mae'n rhaid rhoi rhyw amserlen i'r bobl yma er mwyn rhoi gobaith iddyn nhw, er mwyn iddyn nhw gael rhyw syniad pryd y mae'r hunllef yma yn mynd i ddirwyn i ben. Diolch yn fawr.

Janet Finch-Saunders AC: Diolch, Rhys, am gyflwyno'r ddadl hon ar sefyllfa wirioneddol ofnadwy, ac am siarad mor angerddol a huawdl am ychydig bobl yn unig o'r miloedd y mae hyn yn effeithio arnynt. Nawr, rhoddodd y Gweinidog ddiweddariad defnyddiol ddoe, fel y gwnaethoch sôn, ond mae ein trigolion yng Nghymru yn haeddu llinell amser gliriach. Rydym yn gwybod bod £375 miliwn wedi'i ddyrannu i ariannu gwaith cyweirio rhwng 2022-23 a 2024-25. Ond Weinidog, byddai'n dda iawn heddiw pe bai modd rhoi eglurder mai nod eich Llywodraeth yw cael pob adeilad yng Nghymru wedi'u cyweirio erbyn 31 Mawrth 2025 fan bellaf.
Rydym wedi cael gwybod bod gwaith wedi'i gwblhau ar 26 o adeiladau'r sector cymdeithasol, ac mae gwaith ar y gweill ar 41 arall. Mewn gwirionedd, cyhoeddwyd bod £40 miliwn wedi'i ddarparu i gyflawni gwaith diogelwch tân ar 38 adeilad ychwanegol yn y sector cymdeithasol. Ac rydych chi'n gwybod fy marn i; rhaid mynd i'r afael â hyn. Rydych yn gwneud yr esgus ei bod yn llawer mwy cymhleth mynd i'r afael â gwaith cyweirio ar gyfer lesddeiliaid sector preifat. Wel, mae'n ddrwg gennyf, ond mae eu bywydau yr un mor bwysig ag unrhyw un, a dylech chi fod yn ceisio cael polisi hollgynhwysol.
Nawr, ar eich adeiladau amddifad: a yw'r rhain yn lesddaliadau preifat neu a ydynt yn rhai sector cyhoeddus, neu a yw'n gymysgedd?

Janet, fe ddylech—dim ond munud sydd gennych chi.

Janet Finch-Saunders AC: Ie, ie. Mae gennych raglen dreigl o arolygon. Mae ganddo 15 munud, onid oes? Mae wedi cael 10. [Torri ar draws.] Ie, rwy'n gwybod. O'r gorau. Mae rhai lesddeiliaid wedi cael yr argraff gan eu datblygwyr na fyddant yn derbyn canlyniad yr arolygon. Mae gennyf un ddynes rwyf wedi sôn amdani o'r blaen—£75,000 18 mis yn ôl, a heb gael ceiniog yn ôl. Mae'r bobl yma'n haeddu gwell, Weinidog. Gweithio trawsbleidiol—wel, rwy'n dweud trawsbleidiol; mae'n deg dweud fy mod yn siomedig gyda Phlaid Cymru—nid yn gymaint Rhun, oherwydd mae ef yma—ond maent wedi gwrthod cefnogi'r datganiad barn, ac rwy'n teimlo mai Rhys yw hyrwyddwr ei grŵp ar y mater hwn.

Jane Dodds.

Jane Dodds AS: Diolch yn fawr iawn, Diprwy Lywydd, a diolch yn fawr iawn i Rhys hefyd am godi'r mater yma y noswaith yma.

Jane Dodds AS: Yn yr amser byr iawn sydd gennyf, roeddwn am ofyn i'r Gweinidog am ddau fater penodol yn ymwneud â datblygwyr. Fe wyddom fod datblygwyr yn llythrennol wedi cael eu llusgo'n cicio ac yn sgrechian at y bwrdd, ac mewn gwirionedd, fel y dywedais, ddoe rwy'n credu, nid oes gennym unrhyw gydymdeimlad â hwy, ac rwy'n meddwl, rwy'n gobeithio, y byddant yn wynebu galwadau. Ac mae yna ddau beth penodol yr hoffwn i chi wneud sylwadau arnynt. Yn gyntaf, a wnewch chi ddweud wrthym yn union beth yw'r sancsiynau y byddwch yn eu rhoi arnynt? Pa sicrwydd sydd yna i bobl yn y sefyllfa hon na fydd datblygwyr yn dod o hyd i ffordd o esgeuluso'u cytundeb, nad oes modd iddynt dynnu'n ôl a chymryd eu hamser? Fel mae Rhys wedi dweud, yr hyn y mae pobl ei eisiau fan hyn yw amserlen.
A fy ail bwynt a'r olaf yw: sut fydd y trafodaethau gyda'r datblygwyr yn cynnwys—ac rwy'n cymryd risg yma, ond hoffwn glywed eich barn ar hyn—amod eu bod yn talu am y gost sylweddol y mae lesddeiliaid wedi'i thalu hyd yma er mwyn bod yn ddiogel? Gwyddom fod llawer ohonynt wedi gwario cannoedd os nad miloedd o bunnoedd, er enghraifft, ar staff nos, er mwyn sicrhau, yn llythrennol, nad oes tân yn eu hadeilad. Felly, hoffwn glywed a fu hynny'n rhan o'r trafodaethau hefyd. Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd.

Galwaf ar y Gweinidog Newid Hinsawdd i ymateb i’r ddadl.

Julie James AC: Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch, Rhys, am y cyfle i drafod mater pwysig diogelwch adeiladau yng Nghymru unwaith eto. Ddoe ddiwethaf, fe wneuthum ddatganiad am gyfres o gamau rydym yn eu cymryd fel rhan o raglen diogelwch adeiladau Cymru, ynghyd â'n partneriaid cydweithio, Plaid Cymru. Roedd chwe edefyn i'r diweddariad hwnnw, gan gynnwys ein gwaith yn gwneud datblygwyr yn gyfrifol am unioni'r problemau gydag adeiladau a adeiladwyd ganddynt, i fwrw ymlaen â'r gwaith o gyweirio adeiladau amddifad ein hunain, fel Llywodraeth, pan na fydd modd gwneud unrhyw ddatblygwr yn gyfrifol.
Mewn ymateb uniongyrchol i Janet, yn amlwg, nid yw adeilad amddifad yn y sector cymdeithasol; mae'n adeilad sector preifat, a adeiladwyd gan y sector preifat, lle mae'r sector preifat naill ai wedi troi cefn ar ei gyfrifoldebau neu wedi mynd yn fethdalwr. Felly, os caf fod yn glir iawn am hynny.
Yn fy natganiad, fe wneuthum siarad am y datblygwyr rydym wedi'u cael i arwyddo'r dogfennau cyfreithiol sy'n sail i gytundeb Llywodraeth Cymru. Mae Redrow, Lovell, Vistry, Countryside Partnerships, Persimmon a McCarthy Stone eisoes wedi arwyddo'r cytundeb cyfreithiol rwymol. Mae Taylor Wimpey, Crest Nicholson, Bellway a Barrett Homes wedi cadarnhau eu bwriad i arwyddo. Nid bwriad annelwig yn unig yw'r bwriad i arwyddo; mae'n broses lle maent yn cael cymeradwyaeth eu bwrdd i roi eu llofnod ar y dogfennau. Felly, mae hwnnw'n llofnod i bob pwrpas.
Mae'r datblygwyr wedi ymrwymo i wneud gwaith diogelwch tân sy'n hanfodol i achub bywyd ar adeiladau canolig ac uchel. Adeiladau yw'r rhain sy'n 15m o uchder a throsodd sydd wedi cael eu datblygu dros y 30 mlynedd diwethaf. Rwyf wedi cynnal dull cydweithredol yng Nghymru, ond byddaf yn manteisio ar bob cyfle, gan gynnwys drwy ddeddfwriaeth ac ystyried gwaharddiadau ar ddatblygiadau, i sicrhau bod datblygwyr yn cyflawni eu cyfrifoldebau gyda materion diogelwch tân.
Ceir cyfres o sancsiynau yn nogfennau'r contract, Jane. Nid oes gennyf restr ohonynt yma, ond mae'r holl rwymedigaethau cytundebol arferol yno. Os na fydd datblygwr yn datblygu yn ôl y rhaglen a gytunwyd, neu i'r safon a gytunwyd, bydd Llywodraeth Cymru mewn perthynas gytundebol gyda hwy, ac yn gallu cymryd camau cyfreithiol yn eu herbyn. Felly, dyma'r math gorau o amddiffyniad i'r lesddeiliaid.
Yr amserlen: beth yw'r amserlen ar gyfer cyweirio? Rydym yn disgwyl i ddatblygwyr ddechrau ar y gwaith cyn gynted â phosibl. Mewn nifer o achosion, mae gwaith eisoes wedi dechrau. Mae Persimmon a Bellway eisoes ar y safle mewn nifer o leoliadau, ac mae eraill, fel McCarthy Stone, eisoes wedi cwblhau gwaith yng Nghymru. Ni allaf roi amserlen bendant ar gyfer pob adeilad yng Nghymru. Nid yw'n bosibl gwneud hynny. Yn y ddadl ddoe fe dynnais sylw at y ffaith y byddwn yn ceisio sicrhau bod gennym gadwyn gyflenwi dda, rhaglen waith lle rydym yn sicrhau contractwyr medrus sy'n gallu gwneud y gwaith yn briodol, ac wrth gwrs byddwn yn ei wneud mor gyflym â phosibl. Ond nid yw'n ffisegol bosibl rhoi amserlen ddiffiniol.
Mae'r gwaith eisoes yn dechrau. Mae mwy a mwy o adeiladau yn dechrau cael eu cyweirio wrth inni fynd yn ein blaenau. Rydym eisoes wedi sicrhau bod cronfa fenthyciadau ar gael i ddatblygwyr a allai fod â phroblemau llif arian, oherwydd nifer yr adeiladau y maent yn eu cyweirio, oherwydd nid wyf eisiau unrhyw esgus dros beidio â gallu dechrau. Ond ar yr un pryd, mae angen inni wneud yn siŵr fod yr adeiladau'n cael eu cyweirio'n briodol a bod y bobl sy'n gweithio arnynt yn meddu ar y sgiliau priodol, a bod y gadwyn gyflenwi yno, fel bod y deunyddiau iawn yn cael eu defnyddio ar yr adeiladau iawn. Felly, nid yw'n bosibl rhoi dyddiad gorffen ar hynny. A dyna pam y gwnaethom sicrhau bod y gronfa fenthyciadau ar gael i ddatblygwyr—nid oherwydd ein bod yn arbennig o hael tuag atynt, ond oherwydd nad wyf eisiau esgus ynghylch llif arian. Felly, ni all fod yn wir na all datblygwyr barhau gydag adeilad oherwydd nad oes ganddynt lif arian ar gael i'w wneud. Felly, byddwn yn gwneud yn siŵr fod y rhaglen waith yno i fwrw ymlaen â hi.
Fel y dywedais, rwyf eisoes wedi mynd i'r afael â materion diogelwch tân mewn adeiladau amddifad lle na wyddys pwy yw'r datblygwr, neu eu bod wedi rhoi'r gorau i fasnachu, neu fod yr adeiladu wedi'i ddatblygu dros 30 mlynedd yn ôl. Fe gyhoeddais fod hynny'n ehangu o chwech i 28 o adeiladau, felly dyna'r holl adeiladau amddifad y gwyddom amdanynt yng Nghymru. Rydym yn cysylltu â'r personau cyfrifol ar hyn o bryd i nodi'r camau nesaf mewn perthynas â sefydlu'r cynlluniau gwaith ar gyfer yr adeiladau hyn a chyflawni gwaith angenrheidiol, gyda gwaith cyweirio ar adeiladau cyntaf yr adeiladau amddifad yn dechrau yr haf hwn. Felly, yn eithaf cyflym nawr.
Rwy'n siŵr fod yr Aelod yn ymwybodol—wel, rwy'n gwybod eich bod chi, Rhys—nad preswylwyr mewn adeiladau yn y sector preifat yn unig sy'n cael eu heffeithio gan y mater hwn, ac rwy'n meddwl, Janet, fod angen ichi feddwl o ddifrif am rai o'r pethau rydych chi wedi'u dweud am hyn. Mae blociau o fflatiau yn y sector cymdeithasol lle mae angen mynd i'r afael â diogelwch tân hefyd yn bwysig, ac rydym—

Janet Finch-Saunders AC: Ni ddywedais nad oeddent.

Julie James AC: Wel, fe ddywedoch chi—

Janet Finch-Saunders AC: Dywedais y gwrthwyneb.

Julie James AC: Mewn gwirionedd, fe ddywedoch chi ddoe—. Gallwch wirio'r Cofnod, os mynnwch. Efallai nad oeddech chi'n ei olygu, ond nid oedd yr hyn a ddywedoch chi ddoe yn dderbyniol iawn mewn gwirionedd. Ewch i edrych eich hun.
Peidiwn ag anghofio mai eiddo sector cymdeithasol oedd Grenfell ei hun. Rwy'n meddwl ei bod hi'n eithaf pwysig inni gofio hynny mewn gwirionedd. Ddoe, fe wneuthum roi'r newyddion diweddaraf i'r Senedd ar gynnydd a wnaed ar fynd i'r afael â materion diogelwch tân yn ein hadeiladau yn y sector cymdeithasol. Mae 26 adeilad 11m ac uwch wedi cael gwaith diogelwch tân wedi'i gwblhau, ac mae gwaith ar y gweill mewn 41 o adeiladau ar hyn o bryd. Fe wneuthum gadarnhau hefyd fod £40 miliwn ychwanegol yn cael ei ddyrannu eleni ar gyfer gwaith diogelwch tân mewn 38 adeilad arall yn y sector cymdeithasol.
Fel y dywedais eisoes, mae ein cronfa diogelwch adeiladau yng Nghymru yn parhau i fod ar agor i unigolion â chyfrifoldeb gyflwyno datganiad o ddiddordeb. Mae'n fan cychwyn ar gyfer cael mynediad at gymorth Llywodraeth Cymru. Felly, unwaith eto, os dewch ar draws unrhyw un sy'n byw mewn adeilad nad yw wedi cyflwyno datganiad o ddiddordeb, cofiwch wneud yn siŵr eu bod yn gwneud hynny, oherwydd dyna'r sail ar gyfer gwneud taliadau ôl-weithredol wedyn, yn ogystal â'u cael i mewn i'r rhaglen waith dreigl.
Mae gwaith arolygu'n parhau. Ariennir yr arolygon annibynnol yn uniongyrchol gan Lywodraeth Cymru. Maent yn cynnig safon adrodd gyson ar gyfer unigolion â chyfrifoldeb ac yn tynnu sylw at ble mae'r cyfrifoldeb am faterion diogelwch tân.
Rwyf am roi sylw i danau sy'n digwydd mewn adeiladau hefyd. Yn hollol amlwg, mae angen inni gael strwythur yr adeilad yn iawn, mae angen inni wneud yn siŵr nad yw'r tanau'n digwydd oherwydd hynny. Ond os oes gennych adeilad gyda balconïau pren, er enghraifft, mae'n fater cynnal a chadw parhaus. Nid yw hynny'n ymwneud â chodi'r adeilad yn y lle cyntaf. Mae angen inni sicrhau bod y bobl gyfrifol yn cyflawni eu cyfrifoldebau cynnal a chadw hefyd. Rwy'n falch iawn o ymateb y gwasanaeth tân i'r holl danau rydym wedi'u cael a bod unrhyw drasiedi wedi'i hosgoi, ond rydym yn gweithio gydag asiantau rheoli. Rwy'n cyfarfod ag asiantau rheoli i bwyso arnynt fod rhaid iddynt gael rhaglenni cynnal a chadw yn eu lle, nid dim ond beio'r datblygwr gwreiddiol.
Felly, mae gennym 137 o arolygon wedi'u cwblhau hyd yma, a 31 yn cael eu datblygu gyda'n contractwyr, ac rwy'n parhau i gael pobl i ddatgan diddordeb os nad ydynt wedi gwneud hynny.
Ond rydym yn gwneud mwy na dim ond cyweirio. Dylid annog y bobl yr oeddech yn tynnu sylw atynt, Rhys, i wneud cais i'r cynllun cymorth i lesddeiliaid. Mae gennym gynllun yn benodol ar gyfer pobl yn yr amgylchiadau a ddisgrifiwyd gennych. Felly, os oeddech wedi prynu'r lle fel buddsoddiad ymddeol, ac nad ydych yn byw yno a'ch bod yn dibynnu arno ar gyfer eich cadernid ariannol, dylech wneud cais ar sail hynny, oherwydd gallwn brynu gennych. Nid oes raid i chi gyrraedd yr opsiwn o gerdded i ffwrdd; bydd y Llywodraeth yn prynu gennych. Mae'r eiddo cyntaf yn cael ei brynu nawr mewn gwirionedd wrth iddynt fynd drwy'r cynlluniau, felly gwnewch eu hannog i wneud cais am y cynllun hwnnw. Mae yna wiriwr cymhwysedd ar wefan Llywodraeth Cymru. Os yw hynny'n rhy frawychus, mae yna bobl ar gael i'w helpu i fynd drwyddo a deall sut y gallant gael mynediad at y gwaith hwnnw. Felly, rwy'n falch iawn fod hynny'n digwydd.
Ac yn olaf, Ddirprwy Lywydd, roeddwn yn falch iawn o roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y gwaith a wnaed ar ganllawiau prisio Sefydliad Brenhinol y Syrfewyr Siartredig, sydd bellach yn cynnwys Cymru a Lloegr. Mae'n darparu cysondeb yn y dull prisio ar gyfer eiddo yng Nghymru. Nid yw'n orfodol, ond pam na fyddent yn ei ddefnyddio, oherwydd gallwch gael mwy nag un prisiad wedi'i wneud, ac mae'r prisiad yn rhoi sail gyson i brisio'r adeiladau? Felly, rwy'n falch ein bod wedi gwneud hynny. A hynny ar gyfer yr holl adeiladau, p'un a yw'n waith sy'n cael ei arwain gan ddatblygwyr, y cohort amddifad cychwynnol neu p'un a ydym wedi gallu cadarnhau bod adeiladau naill ai'n is na 11m neu'n cael eu hystyried yn risg isel. Felly, mae'r prisiad yn berthnasol i bob un ohonynt.
Rydym yn parhau i weithio gyda UK Finance i sicrhau bod benthycwyr yn cydnabod y sefyllfa yng Nghymru. Rwyf hefyd wedi cyfarfod â benthycwyr unigol fel y gallwn drafod yr amgylchiadau, iddynt allu darparu morgeisi i'r rhai sy'n byw mewn adeiladau gyda'r problemau hyn. Mae'n un o'r rhesymau pam nad ydym fel Llywodraeth yn enwi adeiladau unigol, oherwydd nid ydym eisiau codi sgwarnog heb ddim rheswm. Ond rydym yn barod i weithio gyda benthycwyr i helpu hynny i ddigwydd, a dylai hynny hefyd fod yn digwydd nawr.
Felly, Ddirprwy Lywydd, rwy'n ymroddedig i fynd i'r afael â'r materion hyn sy'n ymwneud â diogelwch adeiladau yng Nghymru. Byddwn yn parhau i ddatblygu'r rhaglen diogelwch adeiladau, a byddaf yn parhau i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau wrth i'n cynlluniau ar gyfer cyflawni gael eu cyflwyno. Diolch.

Diolch, Weinidog. Daw hynny â thrafodion heddiw i ben.

Daeth y cyfarfod i ben am 19:09.

QNR

Cwestiynau i Y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol

Peredur Owen Griffiths: Sut mae'r Llywodraeth yn sicrhau bod ganddi'r ystadegau sydd eu hangen arni i lywio polisi?

Rebecca Evans: The use of statistics and evidence is an integral part of the policy-making process. Welsh Government statisticians routinely collaborate with policy makers to identify statistical needs, and inform policy through the regular collection, analysis and publication of a wide range of statistics about Wales.

Cwestiynau i Y Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a’r Trefnydd

Peredur Owen Griffiths: Beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud i hybu lles anifeiliaid yn Nwyrain De Cymru?

Lesley Griffiths: Our priorities for animal welfare are set out in the animal welfare plan for Wales. It includes a timetable for the delivery of key actions against our four animal welfare programme for government commitments, alongside our other planned work.

Samuel Kurtz: A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am wariant y rhaglen datblygu gwledig?

Lesley Griffiths: I am committed to ensuring the funding available for the EU rural development programme is fully spent by 31 December 2023. As at 15 March 2023, total programme spend has exceeded £733 million, representing 87 per cent of total programme value.

Mabon ap Gwynfor: Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i hwyluso'r gwaith o ficrosglodynnu cathod a chŵn?

Lesley Griffiths: Proposals in this area will draw upon joint research published in 2021. We will consider whether any amendments are required on the current microchipping regulations for dogs and possible new measures for kittens and cats. Any proposed changes would be subject to a full public consultation.